روز شنبه، ایالات متحده و ایران برای اولین بار در بیش از یک دهه، مذاکرات مستقیمی برگزار کردند. این گفتگوها بدون دستیابی به توافق به پایان رسید، زیرا مواضع آمریکا و ایران همچنان بسیار دور از یکدیگر است.
در حالی که مشخص نیست در آینده چه اتفاقی خواهد افتاد، یک ماه و نیم گذشته از درگیریها درسهای مهمی را نه تنها در مورد این مناقشه، بلکه در مورد ماهیت جنگهای مدرن آشکار کرده است. این درسها ممکن است به ملاحظات کلیدی برای تصمیمگیرندگان در واشنگتن تبدیل شود تا در مورد گامهای بعدی خود تصمیم بگیرند.
**مقیاس و جغرافیا اهمیت دارد**
ایران در مقیاسی عمل میکند که بلافاصله هرگونه رویارویی مستقیم را پیچیده میکند. این کشور با مساحتی حدود ۱.۶۴ میلیون کیلومتر مربع (بیش از ۶۳۳,۲۰۰ مایل مربع) و جمعیتی بالغ بر ۹۰ میلیون نفر، محیطهایی را که جنگهای بزرگ اخیر در آنها رخ داده، کوچک جلوه میدهد.
در مقایسه، عراق – که در سال ۲۰۰۳ توسط ائتلاف تحت رهبری آمریکا مورد تهاجم قرار گرفت – تقریباً یک چهارم مساحت ایران و نیمی از جمعیت آن را دارد. افغانستان و اوکراین نیز، اگرچه بزرگ هستند، اما از نظر وسعت سرزمینی و وزن جمعیتی به طور قابل توجهی کوچکترند.
این موضوع اهمیت دارد زیرا عملیات نظامی به صورت غیرخطی مقیاسپذیر است. قلمرو بزرگتر صرفاً به سربازان و تسلیحات بیشتر نیاز ندارد؛ بلکه به لجستیک به مراتب بیشتر، خطوط تدارکاتی طولانیتر و پوشش اطلاعاتی گستردهتر نیاز دارد.
اگر مقیاس برنامهریزی جنگ را پیچیده میکند، جغرافیا آن را حتی بیشتر تشدید میکند.
تهاجم آمریکا به عراق از زمینهای مساعد بهرهمند شد. نیروهای ائتلاف به سرعت از طریق بیابانهای نسبتاً مسطح جنوبی و درههای رودخانه پیشروی کردند و امکان یک حرکت سریع به سمت بغداد را فراهم آوردند. نیروهای روسی نیز از چشمانداز نسبتاً هموار اوکراین بهره بردند و به راحتی از استپ در بخش شرقی کشور عبور کردند.
مشکل زمینهای مسطح این است که نیروها را در معرض حملات دشمن قرار میدهد، زیرا حرکات آنها به راحتی قابل شناسایی است.
افغانستان چالش متفاوتی را ارائه داد: زمینهای کوهستانی که عملیات متعارف را محدود کرده و اتکا به نیروی هوایی، نیروهای ویژه و متحدان محلی را اجباری میکرد.
با این حال، ایران بدترین ویژگیهای هر دو محیط را در مقیاسی بسیار بزرگتر ترکیب میکند.
رشتهکوههای زاگرس در امتداد مرزهای غربی ایران کشیده شده و یک سد دفاعی طبیعی را تشکیل میدهند. کوههای البرز در شمال، مراکز جمعیتی کلیدی از جمله تهران را محافظت میکنند. فلات مرکزی نیز دشتهای بیابانی وسیعی را شامل میشود که میتواند مانورهای نظامی و پایداری را پیچیده کند. در همین حال، خط ساحلی طولانی ایران در امتداد خلیج فارس و دریای عمان، آسیبپذیریهای دریایی را به همراه دارد، اما عمق دفاعی نیز ایجاد میکند.
زمینهای کوهستانی ایران نه تنها تهاجم زمینی را تقریباً غیرممکن میسازد، بلکه فرصتهای زیادی برای پنهان کردن پرتابگرهای موشک، تأسیسات تولید نظامی و حتی پدافند هوایی فراهم میکند. این بدان معناست که حتی یک درگیری محدود به کارزار هوایی نیز میتواند برای ماهها به طول انجامد، زیرا ایران توانایی تلافیجویی را حفظ میکند.
**دفاعی قوی و منسجم**
این فرض که تنوع داخلی به آسیبپذیری منجر میشود، اغلب بیش از حد اغراق شده است. ایران از نظر قومی متنوع است، با اقلیتهایی مانند آذریها، کردها، عربها، بلوچها و دیگران که بخش قابل توجهی از جمعیت آن را تشکیل میدهند. با این حال، تجربه تاریخی نشان میدهد که تهدیدات خارجی تمایل به تقویت همبستگی ملی دارند تا تضعیف آن.
اوکراین جدیدترین نمونه را ارائه میدهد. با وجود تفاوتهای زبانی و منطقهای، تهاجم روسیه هویت ملی و مقاومت اوکراین را تقویت کرد.
ایران نیز مسیری مشابه را دنبال کرد. فشار نظامی خارجی دولت را از هم نپاشید؛ بلکه آن را تحکیم بخشید.
این امر با توجه به ساختار نظامی ایران اهمیت ویژهای دارد. ایران با بیش از ۸۰۰,۰۰۰ پرسنل فعال، شامل ارتش منظم و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دارای یک سیستم دفاعی لایهای است که برای جنگهای متعارف و نامتقارن طراحی شده است. دکترین آن بر پراکندگی، بقا و مقاومت طولانیمدت تأکید دارد.
برخلاف عراق در سال ۲۰۰۳ که ارتش آن بر اثر تحریمها و درگیریهای قبلی تضعیف شده بود، ایران یک دستگاه دولتی کارآمد، ساختارهای فرماندهی یکپارچه و قابلیتهای گسترده موشکی و پهپادی را حفظ کرده است.
در اینجا، اوکراین درس مهم دیگری ارائه میدهد: حتی یک ارتش بزرگ و مدرن نیز میتواند در برابر یک مدافع کوچکتر اما مصمم و سازمانیافته، در دستیابی به نتایج قاطع شکست بخورد.
روسیه با نیروی عظیمی وارد اوکراین شد، به امید پیروزی سریع و تغییر رژیم. با این حال، جنگ به سرعت به یک درگیری طولانیمدت با هزینههای بالا و دستاوردهای استراتژیک محدود تبدیل شد.
**محدودیتهای تسلیحات متعارف**
یک ماه و نیم گذشته نشان داده است که حتی برتری هوایی مطلق نیز لزوماً به نتایج قاطع منجر نمیشود، زمانی که در برابر دولتی به کار گرفته شود که برای جذب و مقاومت در برابر حملات طراحی شده است.
قابلیتهای موشکی بالستیک و پهپادی ایران در این پویایی محوری است. ایران به جای اتکا به داراییهای متمرکز و با ارزش بالا که میتوانند به سرعت خنثی شوند، یک سیستم پراکنده و لایهای را توسعه داده است. پرتابگرهای موشک، تأسیسات ذخیرهسازی و سایتهای تولید در زمینهای کوهستانی یا زیرساختهای زیرزمینی مستحکم تعبیه شدهاند که شناسایی و از بین بردن آنها را دشوار میسازد. این موضوع نکته گستردهتری را تقویت میکند: جغرافیا تنها پسزمینهای برای درگیری نیست؛ بلکه به طور فعال در استراتژی دفاعی ایران ادغام شده است.
در عین حال، اتکای فزاینده ایران به پهپادها و سیستمهای موشکی نسبتاً کمهزینه، نوع متفاوتی از چالش را معرفی میکند. این سیستمها نیازی به دستیابی به دقت یا برتری ندارند؛ آنها فقط باید زنده بمانند و فشار را در طول زمان حفظ کنند. با این کار، آنها بار عملیاتی مداومی را حتی بر پیشرفتهترین سیستمهای پدافند هوایی تحمیل میکنند.
این وضعیت یک عدم تعادل ساختاری ایجاد میکند. پلتفرمهای نظامی بسیار پیچیده و گرانقیمت برای مقابله با تسلیحاتی استفاده میشوند که به طور قابل توجهی ارزانتر و آسانتر قابل تولید مجدد هستند. با گذشت زمان، این پویایی لزوماً به پیروزی در میدان نبرد منجر نمیشود، اما توانایی دستیابی به نتایج قاطع را از بین میبرد.
نتیجه این است که عملکرد قدرت نظامی در عمل تغییر میکند. برتری متعارف همچنان مهم است، اما نقش آن محدودتر میشود. میتواند مختل کند، تضعیف کند و مهار کند، اما در شکست قاطعانه یک دشمن که از نظر سرزمینی ریشهدار، از نظر عملیاتی پراکنده و از نظر استراتژیک برای یک رویارویی طولانیمدت آماده است، با دشواری مواجه میشود.
**این به لحاظ استراتژیک چه معنایی دارد**
ایران، افغانستان سال ۲۰۰۱، عراق سال ۲۰۰۳ یا اوکراین سال ۲۰۲۲ نیست. این کشور ترکیبی از هر سه است – مقیاس، پیچیدگی و تابآوری را در هم آمیخته است.
در مجموع، این عوامل یک نتیجهگیری محوری از این درگیری را تقویت میکنند: ایران صرفاً یک هدف دشوارتر نیست؛ بلکه اساساً محاسبات استراتژیک جنگ را تغییر میدهد.
ترکیب مقیاس، جغرافیا و تابآوری به این معناست که هر درگیری احتمالا طولانی، پرهزینه و با نتیجهای نامشخص خواهد بود. این امر کمک میکند تا توضیح دهیم چرا، با وجود فشار نظامی پایدار، جنگ تغییر قاطعی در میدان نبرد ایجاد نکرد. در عوض، به سمت یک وقفه موقت حرکت کرد که نشاندهنده دشواری تبدیل اقدام نظامی به دستاوردهای استراتژیک روشن است.
این بدان معنا نیست که درگیریهای آینده بعید است. بلکه نشان میدهد که ماهیت چنین درگیریهایی میتواند متفاوت از آن چیزی باشد که در این یک ماه و نیم دیدیم. رویارویی مستقیم و گسترده زمانی جذابیت کمتری پیدا میکند که احتمال پیروزی سریع پایین و هزینههای تشدید تنش بالا باشد. در عوض، آنچه پدیدار میشود، الگویی از درگیریهای محدود، پاسخهای کالیبره شده و سیگنالدهی استراتژیک است – اشکالی از درگیری که کمتر از یک جنگ تمامعیار است، اما بسیار قبل از یک راهحل پایدار متوقف میشود.
برای آمریکا و دیگر قدرتهای بزرگ، پیامدها به همان اندازه مهم هستند. انتظار کمپینهای سریع و قاطع – که در عراق سال ۲۰۰۳ دیده شد – در این زمینه بسیار کمتر قابل اجرا میشود. برتری نظامی همچنان میتواند میدان نبرد را شکل دهد، اما نمیتواند به راحتی زمان را فشرده کرده یا نتایج را تضمین کند.
در نهایت، این درگیری به یک تغییر گستردهتر در ماهیت جنگهای مدرن اشاره دارد. پیروزی دیگر با سرعت یا تسلط اولیه تعریف نمیشود، بلکه با استقامت، سازگاری و توانایی عملکرد مؤثر در محیطهای پیچیده تعریف میشود. این ممکن است عامل اصلی در محاسبات آمریکا برای تصمیمگیری در مورد از سرگیری جنگ باشد.
#ایران #جنگ_ایران #ایالات_متحده #ژئوپلیتیک #جنگ_مدرن #استراتژی_نظامی #دفاع_ایران #مذاکرات_ایران_آمریکا #خاورمیانه #تحلیل_نظامی
Leave a Reply