Sudan, üç yıldır süren iç savaşın pençesinde tanınmaz hale geldi. Ülke genelinde 40.000’den fazla insan hayatını kaybederken, nüfusun dörtte birine denk gelen yaklaşık 14 milyon kişi evlerinden kaçmak zorunda kaldı. Sivil altyapı ise büyük ölçüde tahrip oldu.
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) Sudan Temsilcisi Luca Renda, Al Jazeera’ye yaptığı açıklamada, “Sadece bir krizle karşı karşıya değiliz; bir ülkenin geleceğinin sistematik erozyonuna tanık oluyoruz,” ifadelerini kullandı.
Sudan’ın Ekonomik Çöküşü Derinleşiyor
UNDP ve Güvenlik Araştırmaları Enstitüsü tarafından hazırlanan bir rapor, ordunun ve paramiliter Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasındaki iktidar mücadelesi nedeniyle 2023’te başlayan savaştan bu yana Sudan’ın ekonomik çöküşünün boyutlarını ortaya koyuyor. Rapora göre, en iyimser senaryoda barışın 2026’da sağlanması halinde bile, Sudan’ın gayri safi yurt içi hasılasında (GSYİH) 2043 yılına kadar tahmini 18,8 milyar dolarlık bir kayıp yaşanacak. Bu durum, savaşın ülkenin ekonomik gidişatını ne denli derinden değiştirdiğini gözler önüne seriyor. Rapor, hasarın sadece ekonomik faaliyet kaybıyla sınırlı kalmayıp tarım, sanayi, hizmetler ve devlet kurumları dahil ekonominin temelini etkilediği konusunda uyarıyor.
Altyapı ve Temel Hizmetler Çöktü
Savaş, Sudan’ın altyapısını ve günlük yaşamı ile ekonomik faaliyetleri destekleyen sistemleri yok ederek ülkeye büyük bir ekonomik maliyet yükledi. UNDP tahminlerine göre, Sudan sadece 2023 yılında GSYİH’sinde 6,4 milyar dolarlık bir kayıp yaşadı. Renda, bu kaybın “Sudan ekonomisinin tüm ana bölümlerinde eş zamanlı bir çöküşü” yansıttığını ve büyük ölçüde altyapının tahribatından kaynaklandığını belirtti.
Çatışmalar tarım arazilerine, sulama sistemlerine ve ulaşım ağlarına zarar vererek ekili arazilerde yüzde 15’lik bir düşüşe yol açtı. Kentsel merkezlerde ise fabrika ve elektrik tedarikinin tahrip olması, sanayi faaliyetlerinin yaklaşık yüzde 90 oranında çökmesine, işletmelerin kapanmasına ve iş kayıplarına neden oldu. Ülkenin elektrik üretim kapasitesinin yüzde 40’ına kadarı kaybedildi ve önemli su altyapısı yok edildi veya ele geçirildi, bu da toplulukları temiz su ve sanitasyondan mahrum bıraktı.
Sağlık ve Eğitim Hizmetleri Felç Oldu
Su sistemlerinin çökmesiyle kolera gibi hastalık salgınları yayıldı, bu da zaten zayıflamış olan sağlık sektörüne ek yük bindirerek uzun vadeli iyileşme maliyetlerini artırdı. Dünya Sağlık Örgütü, sağlık tesislerine yönelik 200’den fazla saldırıyı doğruladı ve çatışma bölgelerinde bu tesislerin yüzde 14’ünden azı tam kapasiteyle çalışıyor. Binlerce okul kapandı veya hasar gördü, milyonlarca çocuğun eğitimi kesintiye uğradı.
İşgücü Piyasası Çöktü, Gelirler Geriledi
Bir zamanlar Sudan ekonomisinin bel kemiği olan ve işgücünün yaklaşık yüzde 65’ini istihdam eden tarım sektörü, savaştan ağır darbe aldı. Ekili arazilerin küçülmesi, kırsal geçim kaynaklarını olumsuz etkiledi. UNDP’ye göre, ortalama gelirler 1992 seviyelerine geri döndü, bu da ekonomik şokun derinliğini ve ülke genelindeki haneler üzerindeki etkisini gösteriyor.
Önemli ekonomik merkezlerde imalat faaliyetlerinin yaklaşık yüzde 90’ı yok oldu ve binlerce iş ortadan kalktı. Kaynak sıkıntısı ve yerinden edilmeler nedeniyle küçük işletmeler ve pazarlar kapandığı için, Sudan’da birçok kişi için önemli bir geçim kaynağı olan kayıt dışı ekonomi de daraldı. 14 milyondan fazla insanın evlerinden zorla çıkarılması ve hem resmi hem de gayri resmi işlerden mahrum kalmasıyla yerinden edilme, krizi daha da derinleştirdi.
Petrol Endüstrisi Durma Noktasında
Yaygın istikrarsızlık ve altyapı hasarı nedeniyle petrol üretimi düştü. Daha önce günde 100.000 varile kadar petrol işleyen ve Sudan’ın yakıt ihtiyacının yaklaşık yarısını karşılayan Hartum rafinerisi (Al-Jaili), Temmuz 2023’ten bu yana faaliyette değil. Rafineri yetkilileri, tesisin bazı kısımlarının tahrip olduğunu ve 2024 ile 2025’teki tekrarlanan saldırıların ardından diğer bölümlerin tamamen değiştirilmesi gerektiğini belirtti. Ordu tarafından 2025’te geri alınmasına rağmen tesis çalışır durumda değil. Başka yerlerde de önemli altyapı vuruldu; Port Sudan’a ham petrol taşıyan boru hatları savaşla ilgili hasarlar nedeniyle kapandı ve Heglig’deki tesisler HDK’nın insansız hava aracı saldırılarıyla kesintiye uğradı.
Fiyatlar Fırladı, Yaşam Maliyeti Yükseldi
Sudan poundunun çöküşü ve tedarik zincirlerindeki aksaklıklar, Sudan genelinde yaşam maliyetlerinde keskin bir artışa neden oldu. Sudan Merkez İstatistik Bürosu’na göre, pound savaş öncesi dolar başına yaklaşık 570’ten bugün 3.500 ila 3.600 arasına düştü. Bu düşüş, ithalatı pahalı hale getirdi.
Sonuç olarak, gıda fiyatları fırladı. Başkent Hartum’da dört dilim ekmek şimdi yaklaşık 1.000 pounda mal oluyor; bu miktar daha önce altı dilim ekmek alıyordu. Gezira Eyaleti’nde 50 kg’lık bir çuval şeker 155.000’den 175.000 pounda yükselirken, bir torba çimento 35.000’den 55.000 pounda çıktı. Ev eşyaları da aynı trendi izledi. Port Sudan’da 7 litrelik bir yemeklik yağ kabı 30.000’den 35.000 pounda yükseldi.
Ulaşım ve yakıt maliyetleri de keskin bir şekilde arttı. Wad Medani’de otobüs ücretleri yaklaşık yüzde 50 arttı. Bazı bölgelerde çekçek ücretleri neredeyse iki katına çıktı ve yakıt fiyatları birçok bölgede litre başına 7.000 poundu aştı. Ancak ücretler enflasyona yetişemedi, bu da birçok haneyi temel ihtiyaçlara erişimden mahrum bıraktı. UNDP’ye göre, nüfusun neredeyse yarısı şu anda ciddi gıda kıtlığı yaşıyor ve yerinden edilmiş hanelerin yaklaşık yüzde 90’ı yeterli gıdayı karşılayamadığını bildiriyor.
Sudan Halkı İçin Ekonomik Çöküşün Anlamı
Sudan ekonomisinin çöküşü sadece sayılarla anlaşılamaz. Renda, “Nisan 2023’ten sonra Sudan’da doğan bir çocuk, onlara bakması gereken hastanenin muhtemelen kapalı olduğu, onları eğitmesi gereken okulun muhtemelen çalışmadığı ve onları desteklemesi gereken ailenin muhtemelen yerinden edildiği bir dünyaya giriyor,” diyerek bunun “kayıp çocukluklara, kayıp eğitime, kayıp sağlığa” yol açtığını ekledi.
Şu anda yaklaşık 34 milyon insan yardıma muhtaç ve 19 milyon insan ciddi gıda kıtlığıyla karşı karşıya. İnsani maliyet şimdiden görünür durumda. Savaş başladığından bu yana yaklaşık 5,6 milyon çocuk doğdu ve birçoğu sağlık tesislerinin çalışmadığı koşullarda dünyaya geldi. UNDP’ye göre, yaklaşık 19 milyon çocuğun eğitimi ciddi şekilde kesintiye uğradı, çünkü bazı bölgelerde okulların sadece yaklaşık yüzde 20’si şu anda faaliyette.
Savaşın Devamı Sudan’ın Geleceği İçin Ne Anlama Geliyor?
Savaş şimdiden ölümlere, travmalara ve derin kayıplara neden oldu, Sudan’ın geleceği üzerinde uzun bir gölge bıraktı ve hayatları şiddetle şekillenen bir neslin umutlarını kararttı. UNDP tahminlerine göre, çatışma 2030’a kadar devam ederse, Sudan ekonomisi 2043’te savaş olmasaydı olacağından yaklaşık 34,5 milyar dolar daha küçük olacak ve kişi başına düşen GSYİH yaklaşık 1.700 dolar düşecek. Aşırı yoksulluk nüfusun yüzde 60’ının üzerine çıkarak ek 34 milyon insanı yoksulluğa itecek.
Renda, savaşı “iyileşme fırsatının daralması” olarak tanımlayarak, devam eden her ayın daha derin ve geri döndürülemez hasarları beraberinde getirdiğini belirtti. “Her ek ay canlara mal oluyor ve yapısal hasarı derinleştiriyor,” diyen Renda, “En acil öncelik çatışmayı durdurmaktır,” diye ekledi. “Şimdi alınan kararlar, Sudan’ın gidişatının hala tersine çevrilip çevrilemeyeceğini belirleyecek.”
#SudanSavaşı #SudanKrizi #EkonomikÇöküş #İnsaniKriz #AltyapıHasarı #YerindenEdilme #GıdaKıtlığı #PetrolEndüstrisi #EğitimKrizi #Afrika
Leave a Reply