Üç yıldır devam eden iç savaş nedeniyle Sudan tanınmaz hale geldi. 40.000’den fazla insan hayatını kaybetti, nüfusun dörtte birine denk gelen yaklaşık 14 milyon kişi evlerinden kaçmak zorunda kaldı ve ülke genelindeki sivil altyapı büyük ölçüde zarar gördü.
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) Sudan Temsilcisi Luca Renda, Al Jazeera’ya yaptığı açıklamada, “Sadece bir krizle karşı karşıya değiliz; bir ülkenin geleceğinin sistematik erozyonuna tanık oluyoruz,” dedi.
UNDP ve Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü tarafından hazırlanan bir rapor, 2023’te ordu ile paramiliter Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF) arasındaki güç mücadelesiyle başlayan savaşın Sudan’ın ekonomik çöküşünün boyutlarını ortaya koyuyor. Rapora göre, en iyimser senaryoda bile, 2026’da barış sağlansa dahi, Sudan’ın gayri safi yurt içi hasılasında (GSYİH) 2043 yılına kadar tahmini 18,8 milyar dolarlık bir kayıp yaşanacak. Bu durum, savaşın ülkenin ekonomik gidişatını ne kadar derinden değiştirdiğini açıkça gösteriyor.
Rapor, zararın sadece ekonomik faaliyet kaybıyla sınırlı olmadığını, tarım, sanayi, hizmetler ve devlet kurumları dahil ekonominin temelini etkilediğini vurguluyor.
**Savaş Sudan’ın altyapısını ve temel hizmetlerini nasıl etkiledi?**
Sudan’ın altyapısının tahrip olması ve günlük yaşamı ile ekonomik faaliyetleri destekleyen sistemlerin çökmesi, ülkeye büyük bir ekonomik maliyet yükledi. UNDP tahminlerine göre, Sudan sadece 2023’te GSYİH’sında 6,4 milyar dolar kaybetti. Renda, bu kaybın “Sudan ekonomisinin tüm ana sektörlerinde eş zamanlı bir çöküşü” yansıttığını ve büyük ölçüde altyapının tahrip olmasından kaynaklandığını belirtti. Ordu komutanı Abdel Fattah al-Burhan ile RSF lideri Mohamad Hamdan Dagalo’nun iktidar mücadelesinin patlak verdiği 2023’te Sudan’ın GSYİH’si 26 milyar dolardı.
Çatışmalar tarım arazilerine, sulama sistemlerine ve ulaşım ağlarına zarar vererek ekili alanlarda %15’lik bir düşüşe katkıda bulundu. Kentsel merkezlerde fabrikaların ve elektrik tedarikinin yok olması, sanayi faaliyetlerinin yaklaşık %90 oranında çökmesine, işletmelerin kapanmasına ve iş kayıplarına yol açtı.
Elektrik üretim kapasitesinin %40’ına kadarı kaybedildi ve önemli su altyapısı tahrip edildi veya ele geçirildi, bu da toplulukları temiz sudan ve sanitasyondan mahrum bıraktı.
Renda, Al Jazeera’ya verdiği demeçte, “Altyapının tahrip olması sadece yerinden edilmeyi tetiklemekle kalmıyor, aynı zamanda yerinden edilen insanların yeterli barınma veya temel hizmetlere erişmesini de son derece zorlaştırıyor,” dedi.
Su sistemlerinin çökmesiyle kolera gibi hastalık salgınları yayıldı, zaten zayıflamış olan sağlık sektörü üzerindeki yükü daha da artırdı ve uzun vadeli iyileşme maliyetlerini yükseltti.
Dünya Sağlık Örgütü, sağlık tesislerine yönelik 200’den fazla saldırıyı doğruladı ve çatışma bölgelerinde tesislerin %14’ünden azı tam kapasiteyle çalışıyor. Binlerce okul kapandı veya hasar gördü, bu da milyonlarca çocuğun eğitimini aksattı.
**Sudan’ın işgücü piyasasına ne oldu?**
Bir zamanlar Sudan ekonomisinin belkemiği olan ve işgücünün yaklaşık %65’ini istihdam eden tarım sektörü, savaştan ağır darbe aldı. Ekili alanlar küçüldü ve kırsal geçim kaynakları olumsuz etkilendi. Gelir ve gıda için tarıma bağımlı birçok kırsal topluluk ekonomik tabanını kaybetti, bu da daha önce milyonlarca aileyi geçindiren bir sektörü zayıflattı.
UNDP’ye göre, ortalama gelirler en son 1992’de görülen seviyelere geriledi, bu da ekonomik şokun derinliğini ve ülke genelindeki hanehalkları üzerindeki etkisini gösteriyor.
Kilit ekonomik merkezlerde imalat faaliyetlerinin yaklaşık %90’ı yok oldu ve binlerce iş ortadan kalktı. Aynı zamanda, Sudan’da birçok insan için önemli bir hayatta kalma kaynağı olan kayıt dışı ekonomi, kaynak kıtlığı ve yerinden edilme nedeniyle küçük işletmelerin ve pazarların kapanmasıyla daraldı.
Yerinden edilme, 14 milyondan fazla insanın evlerinden olması ve hem resmi hem de gayri resmi işlerden uzaklaşmasıyla krizi daha da derinleştirdi, bu da geçim kaynaklarını sürdürmeyi giderek zorlaştırdı.
**Savaş Sudan’ın petrol endüstrisine ne yaptı?**
Yaygın istikrarsızlık ve altyapı hasarı nedeniyle petrol üretimi düştü. Daha önce günde 100.000 varile kadar işleyen ve Sudan’ın yakıt ihtiyacının yaklaşık yarısını karşılayan Hartum rafinerisi (Al-Jaili), Temmuz 2023’ten bu yana faaliyette değil.
Rafineri yetkilileri, tesisin bazı kısımlarının tahrip edildiğini ve diğer bölümlerin 2024 ve 2025’teki tekrarlanan saldırılardan sonra tamamen değiştirilmesi gerektiğini belirtti.
2025’te ordu tarafından geri alınmasına rağmen tesis hala çalışmıyor.
Başka yerlerde de önemli altyapı zarar gördü. Ham petrolü Port Sudan’a taşıyan boru hatları savaşla ilgili hasarlar nedeniyle kapandı, Heglig’deki tesisler ise RSF drone saldırılarıyla kesintiye uğradı.
**Savaşın fiyatlar üzerindeki etkisi ne oldu?**
Sudan poundunun çöküşü ve tedarik zincirlerindeki aksaklıklar, Sudan genelinde yaşam maliyetlerinde keskin bir artışa neden oldu.
Sudan Merkez İstatistik Bürosu’na göre, pound savaş öncesi dolar başına yaklaşık 570’ten bugün 3.500 ila 3.600 arasına düştü. Bu düşüş ithalatı pahalı hale getirdi.
Sonuç olarak, gıda fiyatları fırladı. Başkent Hartum’da dört dilim ekmek şimdi yaklaşık 1.000 pounda mal oluyor; bu miktar daha önce altı dilim ekmek alıyordu. Sudan Tribune tarafından alıntılanan tüccarlara göre, Gezira Eyaleti’nde 50 kg’lık (110 lb) bir çuval şeker 155.000’den 175.000 pounda yükselirken, bir torba çimento 35.000’den 55.000 pounda çıktı.
Hanehalkı temel ihtiyaçları da aynı eğilimi izledi. Port Sudan’da 7 litrelik (yaklaşık 2 galon) bir yemeklik yağ kabı 30.000’den 35.000 pounda yükseldi ve aile bütçeleri üzerindeki baskıyı daha da artırdı.
Ulaşım ve yakıt maliyetleri de keskin bir şekilde yükseldi. Wad Madani’de otobüs ücretleri yaklaşık %50 arttı. Bazı bölgelerde çekçek ücretleri neredeyse iki katına çıktı ve yakıt fiyatları birçok bölgede litre başına 7.000 poundun üzerine çıktı.
Ancak ücretler enflasyona yetişemediği için birçok hanehalkı temel ihtiyaçlara erişemiyor. UNDP’ye göre, nüfusun neredeyse yarısı şu anda akut gıda kıtlığı yaşıyor, yerinden edilmiş hanehalklarının neredeyse %90’ı yeterli gıdayı karşılayamadığını bildiriyor.
**Ekonomik çöküş Sudan halkı için ne anlama geliyor?**
Sudan ekonomisinin çöküşü sadece sayılarla anlaşılamaz.
Renda, “Nisan 2023’ten sonra Sudan’da doğan bir çocuk, ona bakması gereken hastanenin muhtemelen kapalı olduğu, onu eğitmesi gereken okulun muhtemelen çalışmadığı ve onu desteklemesi gereken ailenin muhtemelen yerinden edildiği bir dünyaya giriyor,” dedi ve bunun “kayıp çocukluklara, kayıp eğitime, kayıp sağlığa” yol açtığını ekledi.
Yaklaşık 34 milyon insan şu anda yardıma muhtaç ve 19 milyon insan akut gıda kıtlığıyla karşı karşıya.
İnsani maliyet şimdiden görünür durumda. Savaş başladığından bu yana yaklaşık 5,6 milyon çocuk doğdu, çoğu sağlık tesislerinin çalışmadığı koşullarda.
UNDP’ye göre, bazı bölgelerde okulların sadece yaklaşık %20’si faaliyette olduğu için yaklaşık 19 milyon çocuğun eğitimi ciddi şekilde aksadı.
**Devam eden savaş Sudan’ın geleceği için ne anlama geliyor?**
Savaş şimdiden ölüm, travma ve derin kayıplara neden oldu, Sudan’ın geleceği üzerinde uzun bir gölge bıraktı ve hayatları şiddetle şekillenen bir neslin umutlarını kararttı.
UNDP tahminlerine göre, çatışma 2030’a kadar devam ederse, Sudan ekonomisi 2043’te savaş olmasaydı olacağından yaklaşık 34,5 milyar dolar daha küçük olacak ve kişi başına GSYİH yaklaşık 1.700 dolar düşecek.
Aşırı yoksulluk nüfusun %60’ının üzerine çıkarak ek 34 milyon insanı yoksunluğa itecek.
Renda, savaşı “iyileşme fırsatının daralması” olarak tanımladı ve her ek çatışma ayının daha derin ve geri döndürülemez hasarlara yol açtığını belirtti.
Al Jazeera’ya verdiği demeçte, “Her ek ay canlara mal oluyor ve yapısal hasarı derinleştiriyor,” dedi. “En acil öncelik çatışmayı durdurmaktır.”
“Şimdi yapılan seçimler, Sudan’ın gidişatının hala tersine çevrilip çevrilemeyeceğini belirleyecek,” dedi.
#SudanSavaşı #SudanKrizi #EkonomikÇöküş #İnsaniKriz #Afrika #UNDP #SivilSavaş #YerindenEdilme #GıdaKıtlığı #AltyapıYıkımı
Leave a Reply