Nijerya’nın tek faal petrol rafinerisini 2024’te başarıyla hizmete sokan milyarder iş insanı Aliko Dangote, son raporlara göre bir sonraki mega rafineri projesi için gözünü Doğu Afrika’ya dikti. Bu hamle, Afrika ülkelerinin, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik savaşının ortasında ve Tahran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapatmasıyla yaşanan büyük küresel aksaklıkların ardından enerji güvenliğini artırmanın yollarını aktif olarak aradığı bir döneme denk geliyor. Dünya petrol ve doğal gazının yaklaşık yüzde 20’sinin taşındığı Hürmüz Boğazı’nın kapanması, küresel enerji piyasalarında ciddi dalgalanmalara yol açmıştı.
Afrika’nın en zengin adamı Dangote, Mart ayında İran’a yönelik savaşın tırmanması ve küresel petrol fiyatlarının fırlamasıyla birlikte, Nijerya’nın ticari merkezi Lagos Eyaleti’nde bulunan yeni faaliyete geçen rafinerisinin kıta genelinde büyük hacimlerde ham petrol satmaya başlamasıyla bu durumdan kazançlı çıkanlardan biri oldu. Halihazırda Batı, Güney ve Doğu Afrika, rafine petrol ürünleri için büyük ölçüde Orta Doğu’dan yapılan ithalata bağımlı. Bu durum, bölgedeki herhangi bir aksaklığın bu ülkeleri oldukça savunmasız bırakması anlamına geliyor. Nijerya’nın komşuları olan Kamerun, Togo, Gana ve hatta daha doğudaki Tanzanya gibi ülkeler, Orta Doğu’dan gelen tedariklerin azalmasıyla Nijerya’ya yönelenler arasında yer alıyor.
Günlük 650.000 varil (bpd) üretim kapasitesine sahip rafineri, Mart ayı sonu itibarıyla kıta dışından da siparişler aldığını bildirdi. Özellikle yüzlerce uçuşun iptal edildiği bölgelerde ciddi derecede kıt olan jet yakıtına olan talep dikkat çekiyordu. Analistler, Dangote rafinerisinden gelen tedarikin, Nijerya ve komşu ülkeler için yakıt tedariki açısından savaşın etkisini hafiflettiğini belirtiyor. Nijerya, Afrika’nın en büyük petrol üreticisi konumunda. Lagos’taki 19 milyar dolarlık proje, şu anda dünyanın en büyük tek hatlı rafinerisi olma özelliğini taşıyor; yani birden fazla ünite yerine tek bir işleme hattı kullanıyor. Ancak rafineri, İran ile savaşın başladığı Şubat 2026’da tam üretim kapasitesine ulaştı. Nijerya’nın işleyen bir devlete ait rafinerisi bulunmadığından, Dangote’nin rafinerisi ülkeyi artık jet yakıtı ve dizel net ihracatçısı konumuna getiriyor.
Afrika’da Daha Fazla Rafineri Kapasitesi Neden Önemli?
Dangote’nin Doğu Afrika Rafinerisi İçin Planı Nedir?
Nisan ayında Kenya Devlet Başkanı William Ruto, Doğu Afrika ülkelerinin Tanzanya’nın Tanga limanında, Dangote’nin Lagos’taki tesisine benzer kapasitede ortak bir petrol rafinerisi inşa etmek üzere görüşmelerde bulunduğunu duyurdu. Dangote’nin de katıldığı Nisan ayındaki bir Nairobi iş etkinliğinde Ruto, “Artık Hürmüz Boğazı tarafından rehin tutulmak istemiyoruz,” dedi. “Başkaları tarafından başlatılan savaşlar yüzünden rehin kalmak istemiyoruz. Kaynaklarımız burada ve bölgemizi sanayileştirmek için Afrika kaynaklarımızı kullanacağımızı söylüyoruz.”
Ancak Dangote, Pazar günü Financial Times’a verdiği röportajda, yeni tesisi Tanzanya yerine Kenya’da inşa etmeyi tercih edeceğini belirtti. Milyarder, İngiliz gazetesine verdiği demeçte, “Mombasa’ya daha çok eğiliyorum çünkü Mombasa çok daha büyük, daha derin bir limana sahip,” dedi. “Kenyalılar daha fazla tüketiyor. Daha büyük bir ekonomi,” diyen Dangote, “top Başkan Ruto’nun elinde… Başkan Ruto ne derse onu yapacağım,” diye ekledi. İnşaat maliyetlerinin 15 milyar ila 17 milyar dolar arasında olacağını tahmin ediyor.
Lagos merkezli istihbarat firması Stears’tan analist Dumebi Oluwole, Al Jazeera’ya yaptığı açıklamada, Batı Afrika’dan çok farklı bir ticari yapıya sahip Doğu Afrika’ya girmenin zorlayıcı olabileceğini belirtti. Oluwole, “Dangote, [tesisinin] büyük ölçekte inşa edebileceğini kanıtladı,” dedi. “Doğu Afrika testi, parçalanmış, çok uluslu bir pazarın siyasi ve lojistik ortamında da yol alıp alamayacağı olacak.”
Afrika Ülkeleri Neden Zaten Daha Fazla Petrol Üretmiyor?
2022 Afrika Birliği raporuna göre, önemli ham petrol rezervlerine sahip olmalarına rağmen, Afrika ülkeleri tükettikleri toplam petrolün yalnızca yaklaşık yüzde 44’ünü kendileri rafine ediyor, geri kalanı ithalatla karşılanıyor. Rafine petrolün en büyük üreticileri Cezayir, Mısır ve Güney Afrika. Kuzey Afrika’da yaklaşık 21 rafineri bulunuyor. Güney Afrika’da yedi, Batı Afrika’da ise 14 rafineri daha var. Ancak bu iki bölgedeki rafinerilerin çoğu ya çalışmıyor ya da donanımlı oldukları kapasitenin altında üretim yapıyor.
Doğu Afrika’nın tek mevcut rafinerisi Mombasa’daydı, ancak yavaş hükümet politikaları ve ticari olarak sürdürülemez bulan yatırımcıların çekilmesi nedeniyle 2013’te faaliyetini durdurdu. Afrika Birliği’ne göre, başta Uganda, Güney Sudan, Kenya ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti olmak üzere bölgede yaklaşık 4,7 milyar varil ham petrol rezervi olmasına rağmen, Doğu Afrika’da şu anda hiç rafineri kapasitesi bulunmuyor. Kenya, 2025’te 40 milyon varil petrol ithal etti. Düzenli olarak BAE, Suudi Arabistan, Hindistan ve Umman’dan petrol satın alıyor; bu tedarikçilerin hepsi İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapatmasından etkilenmişti. Nijerya’nın kendisi, 1,5 milyon ila 1,6 milyon bpd kapasitesiyle Afrika’nın en büyük net ham petrol üreticisi. Ülke 2019’dan bu yana anlamlı bir rafineri faaliyeti göstermedi.
Yerel Rafineriler Afrika Ülkeleri İçin Ne Fark Yaratacak?
Analist Oluwole, ham petrolünün çoğunu ihraç edip ardından rafine ürünleri ithal etmenin pahalı olduğunu ve Afrika’yı dezavantajlı duruma düşürdüğünü belirtti. Kıta içinde daha fazla petrol rafine edilmesi, teorik olarak daha düşük benzin pompa fiyatları, daha düşük ulaşım maliyetleri ve insanlar ile işletmeler için daha fazla enerji anlamına gelecektir. Ayrıca, çiftçiler için gübre veya üreticiler için petrokimya gibi yan ürünlere daha fazla erişim sağlayacaktır.
Oluwole, “Dangote, uygulanabilir, ölçeklenebilir, Afrika içi bir enerji tedarik seçeneğinin mümkün olduğunu gösterdi – bu konsept kanıtı son derece önemli,” dedi. “Bu, Afrika’nın kendi kendine yetebileceğine dair artan bir kıtasal inancı yansıtıyor ve bunun artık sadece bir temenni olmadığını gösteriyor,” diye ekledi.
Ancak Nijerya örneğinde, Dangote’nin rafinerisi henüz baskıları hafifletmiş değil. Örneğin, yerel havayolları, yerel tedariklerin iyileşmesine rağmen jet yakıtı için yüksek fiyatlar ödemek zorunda kalmaktan şikayetçi. Analistler bunun, Nijerya hükümetinin 2023’te yakıt sübvansiyonlarını kaldırmasından kaynaklanabileceğini belirtiyor. Devlet petrol şirketindeki bürokrasi de Dangote’nin rafinerisini ham petrol ithal etmeye zorladı. Yine de rafineri, “daha şeffaf ve rekabetçi bir pazara” katkıda bulunuyor diyen Oluwole, sonuçların eninde sonunda ortaya çıkması gerektiğini ekledi.
Diğer ülkeler de adımlar atıyor. Geçen hafta Angola’nın 470 milyon dolarlık Cabinda rafinerisi, hem iç hem de dış pazarlara tedarik sağlamaya başladı. Proje ağırlıklı olarak Birleşik Krallık’ın Gemcorp Capital’ine ait ve 30.000 bpd kapasiteye sahip olup, 2026 sonuna kadar iki katına çıkarılması planlanıyor. Dangote’nin Kenya’da planladığı rafineri, tamamlandığı takdirde Doğu Afrika’nın Orta Doğu’ya olan bağımlılığını azaltmaya da yardımcı olabilir.
Uganda’nın Hoima bölgesinde ayrı, hükümet destekli bir rafineri projesi de yapım aşamasında. Yetkililer, projenin 2029’da faaliyete geçtiğinde 60.000 bpd rafine edebileceğini bekliyor. Bu rafineri, Uganda’nın Albert Gölü’nden Tanzanya’nın Tanga Limanı’na ham petrol taşıyacak olan ortak Uganda-Tanzanya Doğu Afrika Ham Petrol Boru Hattı (EACOP) ile beslenecek. Uganda ayrıca dizel, jet yakıtı, gazyağı ve Sıvılaştırılmış Petrol Gazı (LPG) üretmeyi planlıyor.
Büyük planlar devredeyken, Oluwole artık özel sektör için elverişli iş ortamları yaratmanın Afrika hükümetlerine kaldığını söylüyor. “Dangote kapıyı açtı,” dedi. “Şimdi soru, Afrika kurumlarının ve hükümetlerinin bu kapıdan geçip geçmeyeceği.”
#AfrikaEnerji #PetrolRafinerisi #AlikoDangote #Mombasa #DoğuAfrika #EnerjiGüvenliği #AfrikaKalkınma #NijeryaPetrol #KüreselEnerji #Ekonomi
Leave a Reply