ABD, Hürmüz Boğazı’nda İran limanlarını neden ve nasıl ablukaya alıyor?

ABD, İran limanlarına giren ve çıkan deniz trafiğine yönelik bir deniz ablukası başlattı.
ABD güçleri, İran kıyılarına giden veya gelen gemileri durduracaklarını veya geri çevireceklerini belirtiyor.
Washington, başka yerlerden gelen veya giden gemilerin, ABD-İsrail saldırılarına yanıt olarak Tahran’ın fiilen kapattığı İran kıyılarındaki kritik su yolu olan Hürmüz Boğazı’ndan geçmesine izin verileceğini söylüyor.
ABD, İran limanlarına erişimi kontrol etmek ve böylece Tahran’ın petrol ihracatından kar elde etme yeteneğini kısıtlayarak ülke üzerinde baskı kurmak için deniz filolarına güvenecek.
Bu durum, 28 Şubat’ta başlayan ancak şu anda iki haftalık bir ateşkes altında olan savaşı sona erdirmek için her iki taraftan müzakerecilerin bir anlaşmaya varamamasının ardından geldi.
Trump neden İran limanlarını ablukaya almaya karar verdi?
Trump, iki ekonomik itici gücü hedef alarak İran üzerinde baskı kurmayı umuyor: gemilerin Hürmüz Boğazı’ndan geçişi için talep ettiği büyük geçiş ücretleri ve petrol gelirleri.
ABD Başkanı Fox News’e verdiği demeçte, “İran’ın sevdiği insanlara petrol satarak para kazanmasına izin vermeyeceğiz, sevmediği insanlara değil” dedi ve bunun yerine amacın kritik nakliye kanalından “ya hep ya hiç” geçişine izin vermek olduğunu söyledi.
İran, ablukayı “korsanlık” olarak nitelendirerek, Körfez ülkelerindeki limanları hedef alarak misilleme yapmakla tehdit etti.
BBC’nin güvenlik muhabiri Frank Gardner, ablukanın iki ana risk taşıdığını söyledi:
Petrol ve gaz fiyatlarını bir kez daha yükseltir.
Ateşkes çöker, ABD ile İran arasında tam ölçekli savaş yeniden başlar ve Dubai, Bahreyn, Kuveyt ve Suudi Arabistan gibi yerleri de etkiler.
ABD Donanması Komutanı’nın 2022 tarihli deniz operasyonları hukuku el kitabı, ablukayı “düşman bir devlete ait, düşman bir devlet tarafından işgal edilmiş veya kontrol altında olan belirli limanlara, havaalanlarına veya kıyı bölgelerine tüm devletlerin, düşman ve tarafsız, gemilerinin ve/veya uçaklarının girişini veya çıkışını engellemeye yönelik savaşan bir operasyon” olarak tanımlıyor.
BM’nin denizcilik ajansı Uluslararası Denizcilik Örgütü, hiçbir ülkenin uluslararası geçiş için kullanılan boğazlarda deniz trafiğini engelleme yasal hakkına sahip olmadığını belirtti.
Genel Sekreter Arsenio Dominguez BBC’ye verdiği demeçte, “Orada bir çatışma olduğunu anlıyorum, ancak uluslararası seyir için kullanılan herhangi bir boğazı engellemek için uluslararası hukukta hala yasal bir dayanak yok” dedi.
Avustralya Ulusal Üniversitesi’nde uluslararası hukuk profesörü Donald Rothwell, uluslararası hukukun ABD, İsrail ve İran’ı ‘tarafsızlar’ yerine ‘savaşanlar’ olarak göreceğini söyledi.
“Bu, ABD’nin bir savaşan olarak uluslararası hukuk, özellikle deniz savaş hukuku uyarınca meşru bir abluka uygulayabileceği anlamına geliyor” diye yazdı.
Abluka nerede?
ABD donanma gemilerinin konuşlandığı kesin yerler kamuya açık değil. Bu da ABD’nin gemileri tam olarak nerede durdurmaya çalışacağını bilmeyi zorlaştırıyor.
Ancak, ABD ordusunun füze ve insansız hava aracı saldırısı riski nedeniyle savaş gemilerini İran kıyılarına yakın konumlandırması pek olası değil.
Bunun yerine ablukanın odak noktası, İran ihracatı da dahil olmak üzere dünya petrolünün çoğunun ana geçiş noktası olan Umman Körfezi çevresi olması muhtemel.
ABD güçleri, İran limanlarından ayrılan gemileri izlemek için muhtemelen uydu ve ticari istihbarat kullanacak ve onları durdurmadan önce açık Hint Okyanusu’na yelken açmalarını bekleyecek.
ABD Merkez Komutanlığı (Centcom), ablukaya 12’den fazla savaş gemisi ve 100’den fazla savaş ve keşif uçağının katıldığını söyledi.
BBC Verify tarafından analiz edilen 11 Nisan tarihli uydu görüntüleri, USS Abraham Lincoln uçak gemisinin Umman Körfezi’nin doğu ucunda, İran kıyılarının yaklaşık 200 km (124 mil) güneyinde konumlandığını gösteriyor.
Bu, BBC Verify’nin savaşın başlangıcından bu yana nükleer enerjili savaş gemisini Körfez’e en yakın gözlemlediği konum.
Görüntülerde görülen diğer iki yakındaki savaş gemisi, ABD Donanması’nın güdümlü füze destroyerleri ile boyut ve şekil olarak tutarlı.
Bunlar muhtemelen Lincoln’ün uçak gemisi saldırı grubunun bir parçası, ancak BBC Verify hangi gemilerin göründüğünü tam olarak belirleyemiyor.
Abluka nasıl uygulanacak?
Şimdiye kadar, ABD tarafından doğrulanmış herhangi bir gemi durdurma veya el koyma olayı yaşanmadı.
ABD Merkez Komutanlığı (Centcom), gıda, tıbbi malzeme ve diğer temel mallar dahil olmak üzere insani yardımların denetime tabi olarak geçişine izin vereceğini belirtti.
Kuvvetler daha önce Karayipler’de yasa dışı faaliyet gösterdiği iddia edilen petrol tankerlerine helikopterlerle iniş yapmıştı, ancak ABD ordusu Körfez’deki operasyonların nasıl yürütüleceğine dair sınırlı ayrıntı verdi.
Trump ayrıca ABD’nin İran’ı boğaza döşemekle suçladığı mayınları da imha etmeye başlayacağını söyledi.
ABD Başkanı, “bir noktada” serbest geçiş konusunda bir anlaşmaya varılacağını da ekledi.
Salı günü yapılan bir güncellemede, Centcom, altı ticari gemiden geri dönerek Umman Körfezi’ndeki bir İran limanına yeniden girmelerinin istendiğini iddia etti.
BBC Verify tarafından analiz edilen gemi takip verileri, Hürmüz Boğazı’ndan geçen iki İran bağlantılı geminin şimdi yön değiştirdiğini ve geri dönüyor gibi göründüğünü gösteriyor.
Bu gemilerin konumlarını gizlemek için “sahtekarlık” olarak bilinen yanlış konum raporları yayınlamış olmaları mümkün.
Abluka İran’ı ve diğer ülkeleri nasıl etkileyecek?
Dünya enerji sevkiyatının beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nın fiili olarak kapanması, petrol fiyatlarını fırlattı.
Ancak İran kendi petrolünü ihraç etmeye devam etti ve bunu yaparken yüksek fiyatlardan yararlandı. Mart, son bir buçuk yıl içinde İran’dan yapılan petrol ihracatı için en büyük beşinci ay oldu.
Abluka, İran’ın petrol müşterileri için de büyük sonuçlar doğurabilir.
ABD Enerji Bilgi İdaresi’ne (EIA) göre, 2022’de Hürmüz Boğazı’ndan ayrılan ham petrol ve diğer fosil yakıtların yaklaşık %82’si Asya ülkelerine gidiyordu.
Tek başına Çin’in, İran’ın ihraç ettiği petrolün yaklaşık %90’ını satın aldığı tahmin ediliyor. Salı günü, Çin dışişleri bakanlığı ABD ablukasını “tehlikeli” ve “sorumsuz” olarak nitelendirdi.
Analistler, ablukanın Pekin’i barış görüşmelerinde daha aktif olmaya zorlamak için tasarlanmış olabileceğini söylüyorlar.
Uzun süreli bir abluka, küresel ekonomiye daha fazla zarar verebilir, benzin ve gıda fiyatlarını yükseltebilir, ayrıca alüminyum, helyum ve gübre hammaddeleri gibi kritik malzemelere erişimi sınırlayabilir.
Uluslararası Para Fonu (IMF) Salı günü, savaşın devam etmesi ve yüksek enerji fiyatlarının sürmesi halinde küresel ekonominin durgunluk riski altında olduğu konusunda uyardı.
Fon ayrıca, savaşın enerji şokunun dünyanın gelişmiş ekonomileri arasında en çok Birleşik Krallık’ı vuracağını söyledi.
İran’daki siviller de etkilenebilir, zira ülke tahıl ve buğday ithalatına bağımlı olduğundan potansiyel gıda güvenliği sorunları yaratabilir.
Hürmüz Boğazı’nı genellikle kaç gemi kullanır?
Boğazın coğrafyası, İran’ın bu savaş boyunca onu bir kaldıraç olarak kullanmasına, dar su yolundan gemilerin geçişini seçici olarak engelleme tehditleri savurmasına olanak tanıdı.
Genellikle ayda yaklaşık 3.000 gemi boğazdan geçerken, bu sayı son çatışmalar sırasında günde sadece birkaç gemiye kadar dramatik bir şekilde azaldı.
Boğaz aynı zamanda gıda, ilaç ve teknolojik malzemeler dahil olmak üzere Orta Doğu’ya yapılan ithalat için hayati bir kanaldır.
Kesinti, Orta Doğu petrolüne büyük ölçüde bağımlı olan Asya’da bir yakıt krizi yarattı.
Hükümetler, çalışanlara evden çalışma emri verdi, çalışma haftasını kısalttı, ulusal tatiller ilan etti ve üniversiteleri erken kapattı.
Hürmüz Boğazı, İran, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Umman arasında yer alan dar bir su yoludur.
En dar noktasında yaklaşık 21 mil (33 km) olan bu su yolu, Körfez’i Umman Körfezi’ne bağlayarak onu hayati bir küresel nakliye rotası haline getiriyor.
Dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gazının yaklaşık %20’si genellikle Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor.
Bu petrol sadece İran’dan değil, Irak, Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan ve BAE gibi Körfez ülkelerinden de geliyor.
ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA) tahminlerine göre, 2025 yılında su yolundan günde yaklaşık 20 milyon varil petrol geçti; bu da yılda yaklaşık 600 milyar dolar (447 milyar sterlin) değerinde enerji ticareti anlamına geliyor.
Savaşın başlamasından bu yana deniz trafiği önemli ölçüde azaldı.
Birleşik Krallık ve diğer ülkeler ablukaya katılıyor mu?
Başbakan Sir Keir Starmer, Birleşik Krallık güçlerinin ablukanın uygulanmasına dahil olmayacağını söyledi.
Birleşik Krallık mayın tarama gemileri ve insansız hava aracı karşıtı yetenekleri bölgede faaliyet göstermeye devam edecek, ancak İngiliz deniz gemileri ve askerleri İran limanlarını engellemek için kullanılmayacak.
Trump, diğer ülkelerin de boğazın ablukasına katılacağını söyledi, ancak hangileri olduğunu belirtmedi.
Trump ayrıca Fox News’e NATO’nun boğazı “temizlemeye” yardım etmeyi teklif ettiğini ve “çok yakında” tekrar serbestçe kullanılabileceğini ekledi.
#HürmüzBoğazı #İran #ABD #Abluka #Petrol #KüreselEkonomi #DenizTicaret #Ortadoğu #Jeopolitik #Savaş