با لبنان که بار دیگر درگیر جنگ شده است، جلسهای را به یاد میآورم که اوت گذشته با رئیسجمهور جوزف عون در کاخ بعبدا، ساختمانی مدرن بر فراز تپهای مشرف به بیروت، داشتم. عون، رئیس سابق ارتش، پس از جنگ ویرانگر بین اسرائیل و حزبالله، یک شبهنظامی و حزب سیاسی لبنانی که مورد حمایت ایران است، به قدرت رسید. در آن زمان، حزبالله تضعیف شده و در داخل منزوی شده بود و عون قول داده بود که آن را خلع سلاح کند. مسئله ظاهراً لاینحل تسلیحات حزبالله مدتهاست که لبنان را تقسیم کرده است، اما عون به نظر میرسید که میتواند آن را حل کند. او به من گفت: «من یک خوشبین به دنیا آمدهام.»
در زمان ملاقات ما، آتشبس شکنندهای در لبنان برقرار بود. این توافق به جنگ بین اسرائیل و حزبالله در نوامبر ۲۰۲۴ پایان داده بود، اما اسرائیل حملات تقریباً روزانهای را علیه آنچه افراد و اهداف مرتبط با این گروه توصیف میکرد، انجام میداد. در برخی نقاط کشور، درگیری هرگز متوقف نشده بود. حتی از خانهام در شرق بیروت، گاهی اوقات میتوانستم صدای وزوز پهپادهای اسرائیلی را که در بالای سر به پرواز درمیآمدند، بشنوم.
برای حامیان حزبالله، این گروه تنها محافظ آنها در برابر اسرائیل است که آن را دشمنی میدانند که قصد تصرف خاک لبنان را دارد. مخالفان، حزبالله را که یک گروه مسلمان شیعه است، متهم میکنند که از منافع حامی ایرانی خود دفاع میکند و کشور را به جنگهای ناخواسته و غیرضروری میکشاند.
هنگامی که آیتالله علی خامنهای، رهبر عالی ایران، در حمله روز اول بمباران تهران توسط آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه کشته شد، حزبالله موشکهایی را به سمت اسرائیل شلیک کرد. این گروه اعلام کرد که این اقدام در تلافی مرگ او و بمباران مداوم اسرائیل در طول آتشبس بوده است؛ اسرائیل نیز با حملات هوایی و یک تهاجم زمینی دیگر به جنوب لبنان پاسخ داد.
رئیسجمهور عون، به امید توقف خونریزی، پیشنهاد مذاکره مستقیم با اسرائیل را مطرح کرد، گامی مهم برای دو کشوری که روابط دیپلماتیک ندارند. اسرائیل این پیشنهاد را تا هفته گذشته نادیده گرفت، پس از آنکه آمریکا با ایران بر سر آتشبس به توافق رسید و اسرائیل حملات هوایی گستردهای را انجام داد که تنها در یک روز بیش از ۳۰۰ نفر را در لبنان کشت.
نشستی بین سفرای دو کشور، که انتظار میرود بر آتشبس در اینجا متمرکز باشد، قرار است اواخر روز سهشنبه در واشنگتن برگزار شود. با نفوذ بسیار محدود بر حزبالله، دولت لبنان چه کاری میتواند انجام دهد؟ و شانس یافتن صلحی پایدار چقدر است؟
شکلگرفته در درگیری
حزبالله، یا «حزب خدا» به عربی، در دهه ۱۹۸۰ در طول اشغال لبنان توسط اسرائیل در جنگ داخلی لبنان شکل گرفت. از همان ابتدا، این گروه توسط ایران تامین مالی، آموزش و مسلح شده است و نابودی اسرائیل یکی از اهداف رسمی آن باقی مانده است.
در سال ۱۹۸۹، توافق طائف که به درگیریهای لبنان پایان داد، خلع سلاح همه شبهنظامیان را الزامی کرد و توافق تقسیم قدرت بین فرقهها را در کشوری چندفرهنگی و چنددینی معرفی کرد. با این حال، حزبالله، با معرفی خود به عنوان یک جنبش مقاومت در برابر اشغال اسرائیل، توانست سلاحهای خود را حفظ کند. اسرائیل در سال ۲۰۰۰ پس از ۱۸ سال اشغال جنوب لبنان، نیروهای خود را خارج کرد، اما اختلافات سرزمینی باقی ماند. و قطعنامه ۱۷۰۱ سازمان ملل متحد، که به جنگ با اسرائیل در سال ۲۰۰۶ پایان داد و خواستار خلع سلاح حزبالله شد، هرگز به طور کامل اجرا نشده است.
این گروه توسط کشورهایی از جمله بریتانیا و آمریکا به عنوان یک سازمان تروریستی شناخته شده است. اما در لبنان، حزبالله چیزی فراتر از یک شبهنظامی است. این یک حزب سیاسی است که در پارلمان و دولت نماینده دارد و یک جنبش اجتماعی است که خدماتی از جمله مدارس و بیمارستانها را در مناطقی که دولت غایب بوده، اداره میکند. این قدرتمندترین گروه کشور است.
از زمان به قدرت رسیدن، رئیسجمهور عون از سیاستی که آن را «انحصار دولتی بر تسلیحات» مینامد، دفاع کرده است. به عنوان بخشی از توافق آتشبس در سال ۲۰۲۴، حزبالله موافقت کرده بود که مبارزان و تسلیحات خود را از جنوب لبنان که برای دههها عملاً تحت کنترل این گروه بود، خارج کند. حزبالله همچنین بر حومه جنوبی بیروت، معروف به ضاحیه، و دره بقاع شرقی، جایی که بخشی از زرادخانه آن قرار دارد، نفوذ دارد، اما نعیم قاسم، دبیرکل آن، بحث در مورد خلع سلاح کامل و سراسری را رد کرده است.
با این حال، عون هشدار داده است که اقدام برای حذف تسلیحات حزبالله بدون رضایت آن میتواند به خشونت منجر شود. او در ملاقات ما در ماه اوت گفت: «ما نمیتوانیم اجازه دهیم کشور به یک جنگ داخلی دیگر کشیده شود.» در میان حملات مداوم اسرائیل و امتناع حزبالله از مذاکره، از عون پرسیدم که برنامهاش چیست. او گفت که تقریباً هیچ کار دیگری نمیتواند انجام دهد.
دولتی بدون کارت
لبنان، کشوری کوچک به مساحت تنها ۴۰۰۰ مایل مربع در شرق مدیترانه، جمعیتی حدود ۵.۸ میلیون نفر دارد و رسماً ۱۸ فرقه مذهبی را به رسمیت میشناسد. دو سوم مردم آن مسلمان فرض میشوند – جمعیت سنی و شیعه از نظر اندازه نسبتاً برابر هستند – و یک سوم مسیحی هستند. در ماه دسامبر، یک نظرسنجی گالوپ نشان داد که تقریباً چهار پنجم لبنانیها موافق بودند که تنها ارتش این کشور مجاز به نگهداری سلاح باشد – به عبارت دیگر، گروههایی از جمله حزبالله باید خلع سلاح شوند. پاسخها به این نظرسنجی، تعجبآور نیست که از خطوط پیشفرض پیروی میکردند. حمایت قاطعی در میان مسیحیان، دروزیها و سنیها وجود داشت؛ بیش از دو سوم شیعیان لبنانی مخالف بودند.
مایکل یانگ، سردبیر ارشد اندیشکده مرکز کارنگی در بیروت، به من گفت که برخی افراد «سادهلوح بودند که فکر میکردند ارتش»، که به طور مزمن فاقد تجهیزات و بودجه است، حزبالله را «به دلیل عدم اراده» خلع سلاح نکرده است.
او گفت: «شما نمیتوانید به جامعه شیعه بیایید و این را با زور تحمیل کنید. شکست خواهید خورد و این یک فاجعه خواهد بود. ارتشها برای ورود به درگیریهای نظامی با جمعیت خود ساخته نشدهاند.» او افزود: «خلع سلاح گروهی مانند حزبالله به چه معناست؟ آیا ارتش توانایی دارد که به هر خانه شیعه برود و آن را خلع سلاح کند؟ نه، ندارد. آیا میتوانند به مناطقی که حزبالله موشک و سلاحهای سنگین دارد بروند و آن مناطق را خلع سلاح کنند؟ نمیتوانند.»
وقتی از او در مورد مذاکرات مورد انتظار با اسرائیل پرسیدم، به من گفت: «لبنان چیزی برای ارائه ندارد» زیرا نمیتواند خلع سلاح حزبالله را تضمین کند. او گفت: «دولت هیچ کارتی ندارد و این واقعیتی است که باید بپذیریم.»
«صبر ما حدی دارد»
قاسم در یک سخنرانی تلویزیونی ماه گذشته گفت که حزبالله به حملات اسرائیل در طول آتشبس پاسخ نداده تا «متهم به مانعتراشی در دیپلماسی نشود»، اما اسرائیل «به هیچ یک از مفاد» توافق پایبند نبوده است. نیروهای اسرائیلی همچنین در پنج موضع در جنوب که در طول جنگ اشغال شده بودند، باقی مانده بودند که این نیز نقض دیگری از توافق بود، اقداماتی که مقامات اسرائیلی گفتند برای حفاظت از جوامع شمالی کشور لازم است. قاسم گفت: «صبر ما حدی دارد» و حزبالله «درباره سلاحهای خود با هیچ کس بحث نخواهد کرد». پس آیا هرگز میتواند خلع سلاح شود؟
مقاومت مسلحانه کلید وجود حزبالله است – پرچم آن دستی را نشان میدهد که یک تفنگ تهاجمی حمل میکند. این گروه بخشی از آنچه ایران «محور مقاومت» مینامد، یعنی ائتلافی از گروههای مسلح شامل حماس در غزه و کرانه باختری، و حوثیها در یمن است. آنها در درگیریهای پس از حملات حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ توسط اسرائیل و آمریکا به شدت تضعیف شدهاند اما شکست نخوردهاند. نیکلاس بلنفورد، نویسنده کتاب «جنگجویان خدا: درون مبارزه سی ساله حزبالله علیه اسرائیل»، به من گفت که با توجه به نقش ایران، هر تصمیمی در مورد مسیر این گروه احتمالاً نه در بیروت، بلکه در تهران گرفته خواهد شد.
سال گذشته، من از جنوب لبنان گزارش دادم که چگونه جوامع تحت ترس از حملات مداوم اسرائیل زندگی میکردند و برخی به نظر میرسید استراتژی حزبالله را زیر سوال میبردند. در این درگیری، این گروه با حمله به اسرائیل و مبارزه با نیروهای مهاجم، نشان داد که توانسته است برخی از قابلیتهای نظامی خود را که در جنگ قبلی تضعیف شده بودند – همانطور که اسرائیل هشدار داده بود – بازسازی کند، که این امر بخشی از پایگاه آن را دوباره فعال کرده بود. یک دیپلمات غربی به من گفت که این بازسازی توسط مقامات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران، که پس از جنگ ۲۰۲۴ به لبنان فرستاده شده بودند، رهبری شده است.
در میان تهاجم کنونی خود به لبنان، مقامات اسرائیلی میگویند که هدفشان ایجاد یک منطقه حائل امنیتی در جنوب لبنان، در امتداد مرز با شمال اسرائیل است، که این امر نگرانیهایی را در لبنان ایجاد کرده است که بخشهایی از کشور حتی پس از درگیری نیز اشغالشده باقی خواهند ماند. این بدان معناست که هزاران نفر از آوارگان از خانههای خود در جنوب ممکن است هرگز نتوانند بازگردند. این احتمالاً روایت حزبالله را تقویت میکند که سلاحهای آنها در کشوری که قادر به دفاع از قلمرو خود نیست، مورد نیاز است.
بلنفورد میگوید این دلیل دیگری است که حزبالله بعید است خلع سلاح شود. او گفت: «حزبالله تماماً در مورد چیزی است که آن را ‘اولویت مقاومت’ مینامد. تمام عناصر دیگر حزب… برای محافظت و پایداری آن وجود دارند. این قلب تپنده آن است. اگر جزء نظامی را حذف کنید، سازمان به چیز دیگری تبدیل میشود.»
بحرانی بیپایان
بیش از ۱.۲ میلیون نفر در لبنان از زمان آغاز درگیری آواره شدهاند که بیشتر آنها از جوامع شیعه هستند. این امر تنشهای فرقهای را تشدید کرده است. با حملات هوایی اسرائیل که افراد مظنون به ارتباط با این گروه را در خارج از مناطقی که حزبالله قوی است هدف قرار میدهد، ساکنان به تازهواردان مشکوک هستند. درگیریهایی در برخی مناطق رخ داده است.
کیم غطاس، روزنامهنگار و خبرنگار سابق بیبیسی که کتاب «موج سیاه» را نوشته است، به من گفت که حزبالله بخش اساسی زندگی بسیاری از افراد در جامعه شیعه است. او گفت: «مسلمانان شیعه از نظر تاریخی در لبنان سرکوب شدهاند.» او افزود: «برای بسیاری، این مسئلهای مربوط به اعتقاد و ایدئولوژی، و حس ترس و آسیبپذیری است. اگر آنها سلاحهای خود را کنار بگذارند، چه بر سرشان خواهد آمد؟ آیا دوباره سرکوب شده یا طرد خواهند شد؟ بحث با این ترسهای ریشهدار بسیار دشوار است.»
هفته گذشته، اسرائیل موجی از حملات هوایی را آغاز کرد که وحشت و ویرانی را به لبنان آورد. برخی آن را چهارشنبه سیاه مینامند. در بیروت، بمباران شدید، که در اواسط روز و بدون هشدار رخ داد، برخی مناطق شلوغ و پرجمعیت را هدف قرار داد که هرگز قبلاً مورد حمله قرار نگرفته بودند و مردم در آنجا احساس امنیت میکردند. حتی برای افرادی که به خشونت عادت کردهاند، آن روز متفاوت بود. وزارت بهداشت لبنان میگوید از آغاز جنگ شش هفته پیش، بیش از ۲۰۰۰ نفر در لبنان کشته شدهاند، بدون تفکیک بین مبارزان و غیرنظامیان.
بسیاری از لبنانیها احساس میکنند در یک وضعیت بحرانی دائمی گرفتار شدهاند. در محله عین المریسه در نزدیکی کورنیش بیروت، با مردی به نام محمد حمود ملاقات کردم. او با ناباوری به ساختمانی مسکونی نگاه میکرد که تا حدی فروریخته بود. او به من گفت: «آرامش نداریم. تمام عمرم احساس کردهام که در یک جنگ مداوم هستیم.» او افزود: «امیدوارم این آخرین جنگ باشد و اوضاع بهتر شود.»
#لبنان #حزب_الله #صلح_لبنان #جنگ_اسرائیل_لبنان #بحران_لبنان #خلع_سلاح #خاورمیانه #جوزف_عون #مقاومت #آتش_بس
Leave a Reply