در حالی که دور دوم مذاکرات میان ایالات متحده و ایران با هدف پایان دادن به جنگ در حال شکلگیری است، یک موضوع محوری به عنوان نقطه اختلاف اصلی مطرح شده است: داراییهای بلوکه شده تهران در کشورهای دیگر.
اقتصاد ایران سالهاست که به دلیل تحریمهای اعمال شده توسط آمریکا و سایر کشورها، با چالش روبرو است. این تحریمها از سال ۱۹۷۹ آغاز شد؛ ابتدا به دلیل گروگانگیری کارکنان سفارت آمریکا در تهران پس از انقلاب اسلامی، و سپس به دلیل برنامههای هستهای و موشکی ایران تشدید گردید. این اقدامات، توانایی تهران را برای دسترسی به داراییهای خود، از جمله درآمدهای حاصل از فروش نفت که در بانکهای خارجی مسدود شدهاند، محدود کرده است.
در ۱۰ آوریل، پیش از آغاز دور اول مذاکرات آتشبس در پاکستان، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، در پلتفرم X (توئیتر سابق) اعلام کرد که داراییهای بلوکه شده ایران (درآمدهای مسدود شده در بانکهای خارجی) باید پیش از آغاز هرگونه مذاکرهای آزاد شوند.
یک روز بعد در مذاکرات آتشبس در اسلامآباد، پایتخت پاکستان، گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه واشنگتن با آزادسازی حداقل بخشی از داراییهای بلوکه شده ایران در خارج از کشور موافقت کرده است. اما دولت آمریکا به سرعت این گزارشها را رد کرد و اصرار داشت که این داراییها همچنان مسدود باقی ماندهاند.
با توجه به اینکه انتظار میرود مذاکرات در روزهای آتی و پیش از پایان آتشبس کنونی میان آمریکا و ایران در ساعات اولیه ۲۲ آوریل در خاورمیانه از سر گرفته شود، پیشبینی میشود این تنش دوباره اوج بگیرد.
اما چه میزان از داراییهای ایران بلوکه شده است، چرا تهران قادر به دسترسی به آنها نیست، این وجوه در حال حاضر کجا نگهداری میشوند و چرا برای ایران اهمیت دارند؟
حجم داراییهای بلوکه شده ایران چقدر است؟
در حالی که میزان دقیق داراییهای بلوکه شده ایران نامشخص است، گزارشهای رسمی ایران و کارشناسان، مجموع داراییهای مسدود شده ایران در خارج از کشور را بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد کردهاند.
فردریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در شورای امور جهانی خاورمیانه، به الجزیره گفت که این داراییها تقریباً چهار برابر درآمد سالانه ایران از فروش هیدروکربنها است.
او اظهار داشت: «این مبلغ بسیار قابل توجهی است، به ویژه برای جامعهای که دههها تحت تحریمهای تحت رهبری آمریکا رنج کشیده است.»
وی افزود که هنوز مشخص نیست آیا آمریکا – حتی در صورت آزادسازی این داراییها – استفاده از آنها را مشروط خواهد کرد یا خیر.
او گفت: «ایران قطعاً نیاز مبرمی به این داراییها دارد، اما با توجه به تاریخ بسیار پر هرج و مرج تحریمها و کمبود متخصصان در طرف آمریکایی برای مذاکره در مورد جزئیات، ایران بدبین است.»
جیکوب لو، وزیر خزانهداری در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما، در سال ۲۰۱۶ اظهار داشت که ایران حتی در صورت لغو تمامی تحریمها، قادر به دسترسی به تمام داراییهای بلوکه شده خود در خارج از کشور نخواهد بود. در آن زمان، ایران با آمریکا و سایر کشورها بر سر یک توافق تاریخی به توافق رسیده بود که در ازای کاهش برنامه هستهای خود، از لغو تحریمها بهرهمند شود.
لو به کنگره گفته بود که در واقعیت، ایران در بهترین حالت تنها میتواند به حدود نیمی از داراییهای بلوکه شده خود دسترسی پیدا کند، زیرا مابقی قبلاً به سرمایهگذاریهای وعده داده شده یا بازپرداخت وامها اختصاص یافته بودند.
در حال حاضر، خواسته اصلی تهران در مذاکرات آتشبس، آزادسازی حداقل ۶ میلیارد دلار از داراییهای بلوکه شده خود به عنوان یک اقدام اعتمادساز است.
داراییهای بلوکه شده چیست؟
زمانی که وجوه، اموال یا اوراق بهادار یک شخص، شرکت یا بانک مرکزی یک کشور به طور موقت توسط مقامات کشور دیگر یا یک نهاد جهانی توقیف میشود، این اقدام به معنای بلوکه شدن داراییها است.
این امر، توانایی صاحبان را برای فروش این داراییها به دلیل تحریمها، احکام دادگاه یا سایر دلایل نظارتی محدود میکند.
داراییها میتوانند توسط یک دادگاه، کشور دیگر یا نهاد بینالمللی یا یک مؤسسه بانکی مسدود شوند. به طور رسمی، کشورها اظهار میکنند که داراییهای یک ملت یا شرکت دیگر را به دلیل اتهامات فعالیتهای مجرمانه، پولشویی یا نقض قوانین بینالمللی بلوکه میکنند.
اما منتقدان این رویه به استفاده گزینشی از آن برای هدف قرار دادن رقبای غرب اشاره میکنند – به عنوان مثال، اسرائیل بارها با اتهامات نقض حقوق بشر، به راه انداختن جنگهای غیرقانونی و ارتکاب آپارتاید روبرو بوده است. با این حال، داراییهای آن در خارج از کشور توسط هیچ کشوری بلوکه نشده است.
در مقابل، ایران، روسیه، کره شمالی، لیبی، ونزوئلا و کوبا از جمله کشورهایی هستند که داراییهایشان توسط دولتهای خارجی بلوکه شده است. وجه مشترک همه آنها این است که با سلطه آمریکا بر نظم بینالمللی مخالفند – یا بودهاند.
چرا ایران داراییهای بلوکه شده دارد؟
بر اساس آرشیوهای دولت آمریکا، اولین بلوکه شدن داراییها در نوامبر ۱۹۷۹ رخ داد، زمانی که جیمی کارتر، رئیسجمهور وقت آمریکا، اعلام کرد که ایران «تهدیدی غیرمعمول و فوقالعاده برای امنیت ملی، سیاست خارجی و اقتصاد ایالات متحده» است.
در آن زمان، دانشجویان ایرانی ۶۶ شهروند آمریکایی را در سفارت آمریکا در تهران گروگان گرفته بودند.
ویلیام میلر، وزیر خزانهداری وقت، به خبرنگاران گفت که داراییهای نقدی ایران در آن زمان کمتر از ۶ میلیارد دلار بود که بزرگترین بخش آن ۱.۳ میلیارد دلار اوراق قرضه خزانهداری بود که توسط بانک فدرال رزرو نیویورک نگهداری میشد. در سال ۱۹۸۱، توافقنامه الجزایر، که با میانجیگری الجزایر بین آمریکا و ایران حاصل شد، منجر به آزادسازی بخش قابل توجهی از این داراییها توسط آمریکا در ازای آزادی ۵۲ گروگان آمریکایی شد که در آن زمان هنوز در تهران نگهداری میشدند.
با این حال، در سالهای بعد، روابط میان آمریکا و ایران همچنان رو به وخامت گذاشت و واشنگتن از برنامه هستهای تهران نگران بود.
ایران همواره تاکید کرده است که برنامه غنیسازی اورانیوم آن تنها برای اهداف انرژی غیرنظامی است، با وجود اینکه اورانیوم را بسیار فراتر از آستانه مورد نیاز برای این منظور غنیسازی کرده است.
اسرائیل و آمریکا بارها ایران را به غنیسازی اورانیوم برای توسعه تسلیحات هستهای متهم کردهاند. آمریکا و متحدانش، به ویژه اروپا، چندین دور تحریم را علیه این کشور اعمال کردهاند، با وجود اینکه اسرائیل – تنها کشور خاورمیانه که به طور گستردهای اعتقاد بر این است که از طریق یک برنامه مخفیانه به سلاح هستهای دست یافته است – با چنین موشکافی روبرو نشده است.
در سال ۲۰۱۵، ایران با قدرتهای جهانی به توافقی دست یافت که توسط آمریکا در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما مذاکره شده بود و برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) نام گرفت. بر اساس این توافق، تهران موافقت کرد که برنامه هستهای خود را کاهش دهد و در نتیجه، در آن زمان به بیشتر داراییهای خود در خارج از کشور دسترسی مجدد پیدا کرد.
اما در سال ۲۰۱۸، دونالد ترامپ، در اولین دوره ریاستجمهوری خود، به طور یکجانبه آمریکا را از این توافق خارج کرد، آن را «یکطرفه» خواند و تحریمها علیه ایران را دوباره اعمال کرد و داراییهای خارجی آن را بار دیگر مسدود ساخت.
در سال ۲۰۲۳، آمریکا و ایران بر سر یک توافق مبادله زندانیان به توافق رسیدند که طی آن تهران پنج شهروند آمریکایی-ایرانی را آزاد کرد و در ازای آن آمریکا چندین ایرانی زندانی در این کشور را آزاد کرد و به ایران اجازه دسترسی به میلیاردها دلار از وجوه بلوکه شده را داد. وجوه مورد نظر ۶ میلیارد دلار درآمد نفتی بود که به دلیل تحریمهای آمریکا در کره جنوبی مسدود شده بود.
بر اساس این طرح، پول برای نظارت به قطر منتقل شد. اما سال بعد، جو بایدن، رئیسجمهور ایالات متحده، در واکنش به حمله موشکی و پهپادی ایران به اسرائیل، تحریمهای جدیدی را علیه ایران اعمال کرد که منجر به از دست دادن مجدد دسترسی ایران به این داراییها در دوحه شد.
علاوه بر آمریکا، اتحادیه اروپا نیز داراییهای بانک مرکزی ایران را به طور جزئی بلوکه کرده است، به دلیل اتهامات نقض حقوق بشر توسط ایران، و همچنین اتهامات عدم پایبندی به تعهدات هستهای، تروریسم و برنامه پهپادی آن که از جنگ روسیه علیه اوکراین حمایت میکند.
کدام کشورها داراییهای بلوکه شده ایران را نگهداری میکنند؟
داراییهای بلوکه شده ایران توسط چندین کشور نگهداری میشوند.
میزان دقیق داراییهایی که هر کشور در حال حاضر نگهداری میکند نامشخص است، اما رسانههای ایرانی قبلاً گزارش دادهاند که ژاپن، یکی دیگر از مشتریان مهم نفت ایران، حدود ۱.۵ میلیارد دلار، عراق حدود ۶ میلیارد دلار، چین حداقل ۲۰ میلیارد دلار و هند ۷ میلیارد دلار را نگهداری میکنند.
آمریکا نیز تقریباً ۲ میلیارد دلار از داراییهای بلوکه شده مستقیم ایران را در اختیار دارد، در حالی که کشورهای اتحادیه اروپا مانند لوکزامبورگ حدود ۱.۶ میلیارد دلار را نگهداری میکنند.
قطر حدود ۶ میلیارد دلار را نگهداری میکند – مبلغی که از کره جنوبی برای پرداخت به ایران منتقل شده بود، اما متعاقباً توسط آمریکا مسدود شد.
چرا آزادسازی داراییها برای ایران اهمیت دارد؟
اقتصاد ایران در بحران است؛ دههها تحریم، صادرات نفت آن را محدود کرده و توانایی آن را برای جذب سرمایهگذاری و نوسازی صنعت و فناوریاش متوقف ساخته است.
افزایش تورم و کاهش ارزش پول ملی، ریال، منجر به اعتراضات گستردهای در دسامبر و ژانویه شد که سپس به یک کمپین بزرگتر برای به چالش کشیدن نظام حاکم تبدیل گشت. هزاران نفر در میان سرکوب نیروهای امنیتی کشته شدند. مقامات ایرانی ادعا میکنند که «تروریستهای» تأمین مالی و مسلح شده توسط آمریکا و اسرائیل مسئول این کشتارها بودند. ترامپ اخیراً تأیید کرد که آمریکا برخی از معترضان را مسلح کرده بود.
در این شرایط، داراییهای بلوکه شده، پول نقدی است که ایران میتواند به راحتی از آن استفاده کند: ۱۰۰ میلیارد دلار تقریباً یک چهارم تولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل میدهد.
روکسان فرمانفرمائیان، مدیر آکادمیک و مدرس سیاست بینالملل متخصص در امور ایران در دانشگاه کمبریج، به الجزیره گفت که آزادسازی داراییهای ایران برای این کشور بسیار مهم خواهد بود.
او گفت: «این به معنای توانایی بازگرداندن وجوه حاصل از فروش نفت به ارزهای سخت، به اقتصاد خود کشور است. همچنین به آن کنترل بر نوسانات ارزی خود را میدهد و بنابراین از آسیبپذیری در برابر نوسانات ارزی که مثلاً اعتراضات دسامبر ۲۰۲۵ را آغاز کرد، جلوگیری میکند.»
او خاطرنشان کرد که صنایع مهم، از جمله میادین نفتی، سیستمهای آبی و شبکههای برق، با فرسودگی زیرساختها روبرو هستند و در صورت دسترسی آزاد کشور به داراییهایش، همگی از ارتقاء بهرهمند خواهند شد. او گفت که با این داراییها، ایران میتواند به شرکتهای خارجی و صنایع داخلی خود برای شروع بهبود پرداخت کند.
او گفت: «بدیهی است که ایران پس از جنگ نیز باید بازسازی کند، و داراییهای آزاد شده فوراً این روند را سریعتر و کارآمدتر خواهد کرد.»
او افزود: «دسترسی به وجوه بلوکه شده نیز رشد اقتصادی مورد نیاز را تسریع میکند، رابطه دولت با مردم را بهبود میبخشد و روند طولانی ریشهکن کردن فساد را که همراه ناگزیر رژیمهای تحریم است، آغاز خواهد کرد.»
کریس فدروستون، دانشمند علوم سیاسی در دانشگاه یورک، به الجزیره گفت که تصمیم آمریکا در مورد آزادسازی داراییهای ایران نیز به عنوان یک پیام دیپلماتیک حیاتی عمل خواهد کرد.
فدروستون گفت: «در سطح بینالمللی، آزادسازی داراییها میتواند نشانهای از کاهش فشار آمریکا بر اقتصاد ایران باشد. این میتواند مشارکت بیشتر سایر بازیگران بینالمللی و همسایگان منطقهای را فعال کند و به توسعه تجارت و یکپارچگی منجر شود.»
«با این حال، با رویکرد غیرقابل پیشبینی دولت ترامپ به سیاست بینالملل و جنگ با ایران، این امر میتواند به عنوان شواهد بیشتری از دشواری پیشبینی حرکت بعدی دولت ترامپ برای متحدان و دشمنان آمریکا نیز تعبیر شود.»
#ایران #دارایی_بلوکه_شده #تحریم #آمریکا #مذاکرات_ایران_آمریکا #اقتصاد_ایران #برجام #خاورمیانه #سیاست_خارجی #نفت
Leave a Reply