منطقه خلیج فارس اواخر روز سهشنبه پس از توافق ایران و ایالات متحده بر سر یک آتشبس دو هفتهای، که به بیش از یک ماه حملات فزاینده خشونتآمیز و لفاظیهای تحریکآمیز پایان داد، نفس راحتی کشید. ساعاتی پیش از آن، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تهدید کرده بود که یک «تمدن کامل» را نابود خواهد کرد و تهران نیز نسبت به حملات بیشتر در سراسر خلیج فارس و فراتر از آن هشدار داده بود.
اما ۹۰ دقیقه پیش از پایان مهلتی که ترامپ برای ایران تعیین کرده بود تا تنگه هرمز را به طور کامل بازگشایی کند یا «به عصر حجر بازگردانده شود»، رئیسجمهور آمریکا اعلام کرد که با توقف حملات به مدت دو هفته موافقت شده است. این توافق مشروط به از سرگیری ترانزیت دریایی در این آبراه حیاتی بود، جایی که ۲۰ درصد نفت و گاز طبیعی مایع جهان معمولاً از آنجا حمل میشود. ایران در پاسخ به حملات مشترک آمریکا و اسرائیل از ۲۸ فوریه، تردد از این گلوگاه را تقریباً متوقف کرده بود.
در پیامی جداگانه، ترامپ طرح ۱۰ مادهای ارائه شده توسط ایران را «مبنایی قابل کار برای مذاکره» توصیف کرد. به گزارش رسانههای دولتی ایران، یکی از نکات ایران این است که تهران کنترل تنگه هرمز را ادامه دهد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفت که عبور و مرور در طول این دو هفته تنها «با هماهنگی» ارتش ایران امکانپذیر خواهد بود.
در حالی که قرار است مذاکرات در آخر هفته در اسلامآباد، پایتخت پاکستان، آغاز شود، کارشناسان میگویند کشورهای حاشیه خلیج فارس همچنان نگرانند که آمریکا، که به شدت به دنبال خروج از این وضعیت است، ممکن است با شرایطی موافقت کند که به ایران مقداری کنترل بر تنگه هرمز بدهد. هشام الغنام، محقق مستقر در عربستان سعودی در مرکز کارنگی خاورمیانه مالکوم اچ. کر، گفت: «نگرانی آرام اما ملموسی وجود دارد که رئیسجمهور ترامپ، که مشتاق یک پیروزی سیاسی سریع است، ممکن است برخی از اهرمهای نفوذ ایران بر تنگه را در ازای یک آتشبس شکننده تحمل کند و ظاهر قضیه را بر واقعیتهای خلیج فارس ترجیح دهد.»
در مجموعهای از بیانیهها، شش کشور شورای همکاری خلیج فارس (GCC) پس از مواجهه با حملات تقریباً روزانه موشکی و پهپادی ایران، زنگ خطر را به صدا درآوردند. آنها با عبارات متفاوت، همگی از آتشبس استقبال کردند اما تأکید داشتند که تنگه هرمز باید بازگشایی شود و هر توافقی باید به یک ترتیب دائمی و بلندمدت منجر شود. الغنام گفت: «سناریوی جایگزین – که در آن یک رهبری ایرانی تضعیف شده، اما سرسخت و دستنخورده، کنترل تنگه را در دست بگیرد – برای کشورهای غنی از انرژی خلیج فارس یک کابوس خواهد بود و آنها را تحت تهدید دائمی اختلال و باجگیری اقتصادی قرار خواهد داد.» او افزود: «این وضعیت احتمال جنگهای آینده را در طول زمان افزایش میدهد، در حالی که شورای همکاری خلیج فارس را مجبور میکند تا به طور نامحدود تحت فشار استراتژیک ایران زندگی کند. این تنش معلق است که آن را بسیار غیرقابل قبول میکند.»
در اظهاراتی در اوایل روز چهارشنبه که بسیاری را شوکه کرد، ترامپ گفت که یک سرمایهگذاری مشترک آمریکا و ایران میتواند برای ایجاد عوارض در تنگه هرمز تشکیل شود. او گفت: «این راهی برای ایمنسازی آن است – و همچنین ایمنسازی آن از دست بسیاری دیگر.» کاخ سفید بعداً اعلام کرد که رئیسجمهور آمریکا این ایده را در نظر گرفته است اما افزود که اولویت کوتاهمدت او «بازگشایی تنگه بدون هیچ محدودیتی، چه به شکل عوارض و چه به شکل دیگر» است. سناریوی بد دیگر برای کشورهای خلیج فارس، پایان دادن به جنگ در حالی است که ایران همچنان قادر به حمله به میل خود باشد.
با وجود لافزنیهای آمریکا مبنی بر پیروزی نظامی و ادعاهایی مبنی بر نابودی ۹۰ درصد از ظرفیت شلیک ایران، نیروهای تضعیف شده ایران توانستند حملات دقیقی را علیه آنچه میخواستند و هر زمان که میخواستند – از جمله زیرساختهای حیاتی انرژی – انجام دهند. روز چهارشنبه پس از اعلام آتشبس، دهها موشک و پهپاد ایرانی به سمت امارات متحده عربی، کویت، قطر و عربستان سعودی پرتاب شد. از آغاز جنگ، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس از ورود به درگیری خودداری کرده و موضع دفاعی در برابر حملات ایران به سمت خود حفظ کردهاند. اما بحرین و امارات متحده عربی از جمله کشورهایی هستند که به طور فزایندهای لفاظیهای تندتری را اتخاذ کردهاند، از جمله هشدارهایی مبنی بر اینکه صبر آنها «نامحدود» نیست.
نگرانیها در سراسر خلیج فارس نیز در مورد نفوذ آینده ایران بر تنگه هرمز وجود دارد. قطعنامهای با حمایت بحرین در شورای امنیت سازمان ملل متحد در روز سهشنبه خواستار آن شد که این شورا به کشورها اجازه دهد از مأموریتهای دفاعی برای باز نگه داشتن این گلوگاه دریایی استفاده کنند. این پیشنهاد توسط قطر، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، کویت و اردن حمایت شد. روسیه و چین این قطعنامه را وتو کردند. محمد ابوشهاب، نماینده دائم امارات متحده عربی در سازمان ملل، گفت: «هیچ کشوری نباید قدرت بستن شریانهای تجارت جهانی را داشته باشد. شورای امنیت مسئولیت داشت که اقدام کند، و شکست خورد. تنگه هرمز نمیتواند به یک اهرم چانهزنی برای ایران، و نه به یک ابزار در سیاستهای گستردهتر جهانی تبدیل شود.»
تشدید بیشتر میتواند پیامدهای ویرانگری برای اقتصادهای شورای همکاری خلیج فارس داشته باشد و دههها تلاش برای تبدیل منطقه به یک قطب امن برای مالی، گردشگری و فرهنگ را که از قبل نیز توسط جنگ آسیب دیده بود، از بین ببرد. تحلیلگران میگویند این یکی از دلایلی بود که کشورهای شورای همکاری خلیج فارس دیپلماسی را در آستانه درگیری افزایش دادند. اما مقامات در سراسر منطقه بارها هشدار دادهاند که ایران نباید عدم اقدام آنها را نشانه ضعف تلقی کند. و اگر تهران و واشنگتن نتوانند راهحلی پیدا کنند که شامل بازگشت به ناوبری آزاد در خلیج فارس باشد، محاسبات میتواند تغییر کند. حمد الثنیان، تحلیلگر سیاسی و استاد دانشگاه کویت، گفت: «اگر ایران به مسیر تجاوز ادامه دهد، کشورهای خلیج فارس از هیچ تلاشی فروگذار نخواهند کرد.» او افزود: «کشورهای خلیج فارس انتظار دارند منافعشان در هر توافقی با ایران نمایندگی و لحاظ شود.»
حتی اگر نگرانیهای شورای همکاری خلیج فارس در نظر گرفته شود، هیچ تضمینی وجود ندارد که ایران و آمریکا در مذاکرات آتی بر سر یک آتشبس دائمی به توافق برسند. در حالی که سرنوشت تنگه هرمز توجه جهانیان را به خود جلب کرده است، یکی از توجیهات ترامپ برای حمله به ایران، خلاص شدن از برنامه هستهای ایران بود. در آخرین دور مذاکرات، ایران آمادگی خود را برای بحث در مورد محدودیتهای آن نشان داد اما همیشه برچیدن کامل آن را، همانطور که ترامپ میخواست، رد کرد. این نقطه اختلاف همچنان پابرجاست. کارولین لویت، سخنگوی کاخ سفید، گفت: «خطوط قرمز رئیسجمهور، یعنی پایان غنیسازی ایران در ایران، تغییر نکرده است.»
Leave a Reply