تنگه هرمز، که خلیج فارس را به دریای عمان متصل میکند، از زمان آغاز جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران در ماه فوریه، مورد توجه جهانی قرار گرفته است.
تا پیش از شروع درگیریها، این آبراه باریک که در زمان صلح ۲۰ درصد از نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) جهان از طریق آن از تولیدکنندگان خلیج فارس ارسال میشود، بدون عوارض و برای تردد کشتیها امن بود. این تنگه بین ایران و عمان مشترک است و در دسته آبهای بینالمللی قرار نمیگیرد.
پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل، ایران با حمله به کشتیهای تجاری «دشمن» در این تنگه تلافی کرد که عملاً عبور و مرور را برای همه متوقف کرد، کشتیها را سرگردان ساخت و یکی از بدترین بحرانهای توزیع انرژی جهانی را در تاریخ ایجاد کرد.
تهران در آغاز این هفته همچنان از بازگشایی تنگه به روی تمام ترافیک دریایی خودداری کرد، با وجود تهدیدات دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، مبنی بر بمباران نیروگاهها و پلهای ایران در صورت عدم عقبنشینی. ترامپ سهشنبه شب، زمانی که آتشبس دو هفتهای با میانجیگری پاکستان اعلام شد، از تهدید خود عقبنشینی کرد.
این اقدام پس از پیشنهاد صلح ۱۰ مادهای ایران صورت گرفت که ترامپ آن را مبنایی «عملی» برای مذاکره جهت پایان دائمی خصومتها توصیف کرد.
به عنوان بخشی از این آتشبس، تهران اکنون شرایط رسمی را صادر کرده است که به گفته خود، کنترل آن بر تنگه را در آینده هدایت خواهد کرد. آمریکا هنوز مستقیماً این شرایط را پیش از آغاز مذاکرات در اسلامآباد در روز جمعه، به رسمیت نشناخته است. با این حال، تحلیلگران میگویند که ادامه کنترل تهران با مخالفت واشنگتن و همچنین سایر کشورها مواجه خواهد شد.
در طول بحران، تنها به تعداد محدودی از کشتیهای کشورهای خاصی که دوست ایران تلقی میشدند و آنهایی که عوارض پرداخت میکردند، اجازه عبور امن داده شد. گمان میرود حداقل دو مورد عوارض برای کشتیها به یوان چین پرداخت شده باشد، که به نظر میرسد راهبردی برای تضعیف دلار آمریکا و همچنین اجتناب از تحریمهای ایالات متحده است. چین، که ۸۰ درصد نفت ایران را خریداری میکند، پیشتر نیز به تهران با یوان پرداخت میکرد.
آنچه در مورد نحوه عملکرد حمل و نقل دریایی از این پس میدانیم، در ادامه آمده است:
چه کسی اکنون تنگه را کنترل میکند؟
سهشنبه، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفت که ایران در طول آتشبس، با «هماهنگی نیروهای مسلح ایران و با در نظر گرفتن محدودیتهای فنی»، اجازه عبور امن از تنگه را خواهد داد.
چهارشنبه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) نقشهای از تنگه منتشر کرد که مسیر امنی را برای تردد کشتیها نشان میداد. این نقشه به نظر میرسد کشتیها را بیشتر به سمت شمال و سواحل ایران هدایت میکند و از مسیر سنتی نزدیکتر به سواحل عمان دور میکند.
سپاه پاسداران در بیانیهای اعلام کرد که تمامی شناورها باید از نقشه جدید برای ناوبری استفاده کنند، به دلیل «احتمال وجود انواع مینهای ضد کشتی در منطقه اصلی تردد».
مشخص نیست که آیا ایران در دوره آتشبس نیز عوارض دریافت میکند یا خیر.
با این حال، ترامپ سهشنبه گفت که آمریکا در «کمک به رفع تراکم ترافیک» در تنگه مشارکت خواهد کرد و ارتش آمریکا در طول مذاکرات «حضور خواهد داشت».
او پنجشنبه در شبکه اجتماعی خود، تروث سوشال، نوشت که تنگه «باز و امن» خواهد بود و افزود که نیروهای آمریکایی منطقه را ترک نخواهند کرد و تهدید کرد در صورت عدم پیشرفت مذاکرات، حملات از سر گرفته خواهد شد.
مشخص نیست که نیروهای آمریکایی اکنون تا چه حد بر آنچه در تنگه میگذرد، نظارت دارند.
سی. اودای بهاسکار، تحلیلگر دریایی مستقر در دهلی، به الجزیره گفت که «عدم قطعیت» زیادی در مورد اینکه چه کسی میتواند از تنگه عبور کند، وجود دارد و از زمان توقف جنگ، تنها بین سه تا پنج کشتی از آن عبور کردهاند.
طرح ۱۰ مادهای ایران چه تاثیری بر تنگه دارد؟
از جمله خواستههای اصلی تهران در طرح ۱۰ مادهای آن، توقف دائمی تمامی حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران و متحدانش – به ویژه لبنان – لغو تمامی تحریمها و اجازه دادن به ایران برای حفظ کنترل بر هرمز است. این طرح به طور کامل منتشر نشده، اما به عنوان نقطه آغازی برای مذاکرات تلقی میشود.
رسانههای ایرانی میگویند ایران در حال بررسی طرحی است که بر اساس آن تا ۲ میلیون دلار به ازای هر کشتی عوارض دریافت کند که این مبلغ با عمان در آن سوی تنگه تقسیم خواهد شد. گزارشهای دیگر حاکی از آن است که ایران ممکن است ۱ دلار به ازای هر بشکه نفت ارسالی دریافت کند.
تهران اعلام کرد که درآمدهای حاصله برای بازسازی زیرساختهای نظامی و غیرنظامی آسیبدیده از حملات آمریکا و اسرائیل استفاده خواهد شد.
عمان این ایده را رد کرده است. سعید المعاولی، وزیر حمل و نقل عمان، چهارشنبه گفت که عمانیها پیش از این «تمامی توافقنامههای بینالمللی حمل و نقل دریایی» را امضا کردهاند که دریافت عوارض را ممنوع میکند.
قوانین بینالمللی در مورد عوارض کشتیرانی چه میگوید؟
منتقدان طرح ایران برای دریافت عوارض میگویند که این اقدام قوانین بینالمللی مربوط به عبور و مرور امن دریایی را نقض میکند و نباید بخشی از توافق نهایی آتشبس باشد.
کنوانسیون ملل متحد در مورد حقوق دریا (UNCLOS) میگوید که نمیتوان از کشتیهایی که از تنگههای بینالمللی یا آبهای سرزمینی عبور میکنند، عوارض دریافت کرد.
این قانون به کشورهای ساحلی اجازه میدهد تا برای خدمات ارائه شده، مانند کمکهای ناوبری یا استفاده از بندر، هزینه دریافت کنند، اما نه برای خود عبور و مرور.
با این حال، نه آمریکا و نه ایران هیچکدام این کنوانسیون خاص را تصویب نکردهاند.
حتی اگر این کنوانسیون را تصویب کرده بودند، راههایی برای دور زدن این قانون وجود داشت. تحلیلگر بهاسکار به الجزیره گفت که اگر ایران به جای آن، برای مینروبی تنگه و ایمنسازی مجدد آن برای عبور و مرور هزینه دریافت کند، این امر میتواند تحت قوانین دریایی مجاز باشد.
در تاریخ معاصر هیچ سابقهای از دریافت مالیات رسمی توسط کشورها برای عبور از تنگهها یا آبراههای بینالمللی وجود ندارد.
در اکتبر ۲۰۲۴، گزارشی از شورای امنیت سازمان ملل متحد ادعا کرد که حوثیهای مورد حمایت ایران در یمن، «عوارض غیرقانونی» از شرکتهای کشتیرانی دریافت میکردند تا به کشتیها اجازه عبور از دریای سرخ و تنگه بابالمندب را بدهند، جایی که آنها کشتیهای مرتبط با اسرائیل را در طول جنگ غزه هدف قرار میدادند.
هفته گذشته، یکی از مشاوران ارشد مجتبی خامنهای، رهبر معظم، پیشنهاد کرد که حوثیها ممکن است مسیر کشتیرانی بابالمندب را در پی جنگ علیه ایران، دوباره مسدود کنند.
کشورها چگونه ممکن است به عوارض هرمز واکنش نشان دهند؟
عوارض برای عبور از تنگه هرمز احتمالاً بیشترین تاثیر را بر کشورهای تولیدکننده نفت و گاز در خلیج فارس خواهد داشت، اما همانطور که شوکهای عرضه کنونی نشان دادهاند، اثرات موجی آن به دیگران نیز سرایت خواهد کرد.
کشورهای حاشیه خلیج فارس، که چهارشنبه بیانیههایی برای بازگشایی آبراه و ستایش آتشبس صادر کردند، به گفته تحلیلگران، با درجهای از عدم قطعیت مستمر روبرو خواهند بود، زیرا ایران میتواند در آینده دوباره جریانها را مختل کند.
پیش از اعلام آتشبس، بحرین پیشتر قطعنامهای را در شورای امنیت سازمان ملل پیشنهاد کرده بود که از کشورهای عضو میخواست تا با هماهنگی و به طور مشترک، آبراه را با «تمامی ابزارهای لازم» بازگشایی کنند. این قطعنامه توسط قطر، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، کویت و اردن حمایت شد. در ۷ آوریل، ۱۱ عضو از ۱۵ عضو شورای امنیت سازمان ملل به نفع این قطعنامه رأی دادند.
اما روسیه و چین این قطعنامه را وتو کردند و گفتند که این قطعنامه علیه ایران مغرضانه است و به حملات اولیه آمریکا و اسرائیل به ایران نپرداخته است.
فراتر از منطقه، ناظران میگویند که بعید است آمریکا خواستههای نامحدود ایران برای دریافت عوارض را به عنوان بخشی از مذاکراتی که قرار است جمعه آغاز شود، بپذیرد.
امین سایکل، استاد دانشگاه ملی استرالیا، گفت که دریافت عوارض برای عبور از تنگه هرمز «با استقبال رئیسجمهور ترامپ و انتظارات او مبنی بر اینکه تنگه باید برای همه باز باشد، مواجه نخواهد شد».
سایر قدرتهای بزرگ نیز مخالفت خود را ابراز کردهاند. پیش از آتشبس، بریتانیا مذاکراتی را با ۴۰ کشور دیگر برای یافتن راهی برای بازگشایی تنگه آغاز کرده بود.
کارشناسان میگویند واقعیتهای عملی در تنگه ممکن است سناریوی متفاوتی را رقم بزند، به طوری که مالکان کشتیها روزانه میلیونها دلار از دست میدهند در حالی که شناورهایشان سرگردان ماندهاند و به دنبال راهی برای خروج سریع و بدون آسیب آنها هستند. آنها به احتمال زیاد، حداقل در حال حاضر، با ایران همکاری خواهند کرد.
بهاسکار گفت: «اگر من مالک یک VLCC [کشتی بسیار بزرگ حمل نفت خام] با وزن حدود ۳۰۰ هزار تن بودم که ارزش آن میتواند یک چهارم میلیارد دلار باشد… حرف ایرانیها را باور میکردم اگر میگفتند مینگذاری کردهایم.»
#تنگه_هرمز #ایران #آمریکا #جنگ_ایران_اسرائیل #کشتیرانی #نفت_و_گاز #قوانین_دریایی #صلح_خاورمیانه #تحریم #امنیت_انرژی
پروتکل ایران برای تنگه هرمز چیست و آیا کشورهای دیگر آن را خواهند پذیرفت؟
Leave a Reply